تخم کتان

كتان گياهى است علفى، يكساله، با برگهاى دراز باريك به رنگ سبز تيره و با ريشه‏بندى ضعيف. بلندى ساقۀ آن بین ده تا شصت سانتی‌متر است. بين پوست ساقه و قسمت چوبى آن را اليافى تشكيل داده كه براى صنعت نساجى استخراج مى‏شود و پارچه‏هاى معروف كتانى را از آن تهيه مى‏كنند. گلهاى کتان سفيد يا آبى و ميوۀ آن به شكل كپسول است كه ده تخم قهوه‏اى مايل به زرد در هر کپسول قرار دارد.

گياه کتان در مناطق معتدل اروپا و آسيا به‏طور خودرو مى‏رويد. در ايران نیز در آذربايجان اطراف تبريز، بندر عباس، آبادان، لار و بلوچستان مى‏رويد و در ساير مناطق كاشته مى‏شود. تكثير كتان با كاشت بذر آن مستقيما در مزرعه اصلى صورت مى‏گيرد و معمولا در شرايط اقليمى ايران بذر آن را از اواخر فروردين تا اواخر اردیبهشت ‏ماه مى‏كارند در اواخر تابستان برداشت می‌کنند.

در تخم كتان علاوه‌بر روغن ثابت قابل استخراج، لعاب، پروتئين، موم، قند، املاح فسفات، مقدار كمى گلو‏كوزيد (Glucoside) و لينامارين (Linamarin) به‌علاوۀ اندکی ارسنيك (Arsenic oxide) وجود دارد. لينامارين در برگها و همچنين در ساقه، گل و ريشۀ گياه نيز وجود دارد؛ به همين علت چراندن دام در این گیاه ممكن است منجر به مرگ دام شود.

روغن تخم کتان هم به صورت خوراکی و هم به صورت موضعی به مصرف می‌رسد. همچنین دانه‌های کتان را در آب خیسانده، پس از لعاب انداختن مصرف می‌کنند. ضماد تخم کتان با آب سرد برای التیام جراحت سر به کار می‌رود. چکاندن لعاب تخم کتان در چشم و ماليدن آن بر پلک سرخی چشم را رفع می‌کند. از آمیختن تخم کتان با عسل دارویی لیسیدنی به دست می‌آید که برای درمان سرفۀ بلغمی سودمند است. همچنین اگر با اندكی فلفل و عسل ترکیب شود، برای قوای جنسی مأيوسین مفید است. اگر تخم کتان در دسترس نباشد به جای آن می‌توان از تخم شنبلیله استفاده کرد.

ازنظر طب سنتی طبع تخم کتان گرم و خشک است و از آن برای تحریک قوای جنسی، ترمیم زخمها، کاهش تورم اندامهای داخلی و برطرف کردن درد روده و جراحت عفونی کلیه و مثانه استفاده می‌شود. تخم کتان همچنین مواد غیرمفید را از ریه پاکسازی می‌کند و تعریق، ادرار، شیر مادران و قاعدگی بانوان را افزایش می‌دهد. به‌علاوه، تخم کتان به دفع سنگ کلیه از مجاری ادرار نیز کمک می‌کند.

در کنار فوایدی که ذکر شد، تخم کتان زیانهایی نیز دارد؛ ازجمله، دید چشم را تار و قوۀ هاضمه را ضعیف می‌کند و برای بیضه‌ها نیز ضرر دارد. برای تعدیل و کاهش زیانهای پیش‌گفته، به‌ترتیب از گشنیز، سکنجبین و عسل می‌باید بهره گرفت.

پوشیدن لباسهای از جنس کتان بخصوص در فصل گرما موجب خنکی بدن و کاهش تعریق می‌شود و از این رو برای گرم‌مزاجان بسیار مناسب است. همچنین از آن جهت که به بدن نمی‌چسبد حشرات موذی مانند شپش کمتر در آن جمع می‌شود. در برخی منابع آمده است که پوشیدن لباس کتان نو و آب‌ندیده در زمستان و پوشیدن لباس کتان شسته‌شده در تابستان موجب لاغری می‌شود و اگر نیت لاغر نشدن باشد می‌باید برعکس این عمل کنند؛ یعنی در تابستان لباس کتان نو و آب‌ندیده بپوشند و در زمستان لباس کتان شسته‌شده.