حنظل

حنظل که به فارسى «هندوانۀ ابوجهل» و «خربزۀ روباه» و در كتابهای طب سنتى با نامهاى «حنظل» و «مرارة الصحارى» و «علقم» نام برده مى‏شود، گياهى است علفی، چندساله، دارای ساقه‏هایی پوشیده از تار و خوابیده روى زمين يا پيچك‏دار و بالارونده، با برگهایی پوشيده از تار، متناوب و دندانه‌دار که در سطح زیرین پهنک به رنگ مایل به سفيد است.

این گیاه به‌طور طبیعی در نواحی کویری و بیابانی جهان پراکندگی دارد؛ با این حال در مناطق مدیترانه‌ای، شمال آفریفا، هند و سیلان در میان تپه‌های ماسه‌ای نیز قابل رویش و پرورش است. در کشورمان ایران نیز، علاوه‌بر کویرها و مناطق بایر مرکزی، در نقاط زیادی ازجمله اطراف تهران، تفرش، یزد، خراسان، بلوچستان، کرمان، فارس، بوشهر، هرمزگان، جزيرۀ قشم، خوزستان و لرستان پراکنده است.

گلهاى حنظل منفرد و بر دو نوع نر و ماده بر روى يك پايه است. گلهای نر آن دارای جامی به رنگ زرد نارنجى است که از راه قاعده به کاسۀ گل اتصال یافته و پنج پرچم دارد. گلهای ماده نیز کاملاً شبیه گلهای نر هستند با این تفاوت که به جای پرچم یک مادگی با تخمکهای متعدد دارند.

ميوۀ حنظل کروی، به بزرگى يك پرتقال یا نارنج کوچک، گوشتی سفيدرنگ و اسفنجی و پوستی نازك ولی سخت دارد که در آغاز سبزرنگ است و نوارهای تیره و روشن متناوبی دو قطب آن را به هم وصل می‌کند ولی در زمان رسیدن پوست آن به رنگ زرد درمی‌آید. درون میوۀ حنظل تخمهاى پرتعداد قهوه‌ای‌رنگ به‌شكل اشک قرار دارد؛ یعنی یک سمت آن نوک‌تیز و سمت دیگر آن منحنی است.

قسمت مورد استفادۀ این گیاه میوۀ آن است. در فاصلۀ ماههای تیر و مرداد میوۀ رسیدۀ گیاه را می‌چینند و پس از خشکاندن، پوست آن را به کمک کاردهای تیز جدا می‌کنند. گاهی هم پوست میوه را پیش از خشک کردن جدا می‌کنند. طبق تجربۀ حكماى طب سنتى اگر ميوۀ حنظل در پوست نگهدارى شود، خواص دارويى و قوّت آن تا چهار سال می‌ماند ولی اگر پوست آن را بكنند و گوشتش را خشك كرده، نگه دارند، ماندگاری خواص آن تا دو سال است. میوۀ خشکاندۀ حنظل بو ندارد ولی لعابدار است و طعم بسیار تلخی دارد.

در هند از ميوه و دانه‏هاى حنظل به‌عنوان مُسهل و از ريشۀ آن نيز به‌عنوان مسهل در علاج اختلالات کبد مانند استسقا و يرقان، همین‌طور روماتيسم و بيمارى‏هاى مجارى ادرار استفاده مى‏شود.

عصارۀ گوشت حنظل يا «آب هندوانۀ ابوجهل» آنتى‏بيوتيكی بسیار قوى دربرابر برخى ميكربها به حساب مى‏آید؛ از جمله: سالمونلا تايفوزا (Salmonella typhosa) (عامل بیماری تیفوِید)، كوراينه‏باكتريوم ديفتريا (Corynebacterium diphtheriae)، اِشِرى‏چياكولى (Escherichia coli)، استافيلوكوكوس اورئوس (Staphylococcus aureus)، سالمونلا شوتمولرى (Salmonella schotmulleri) (عامل ايجاد تب پاراتيفوئيد) و سرانجام سالمونلا پاراتايفى (Salmonella paratyphi).

طبیعت ميوۀ حنظل، طبق نظر حكمای طب سنتی، خشک و بسیار گرم است. این میوه مُسهل بسيار قوى بلغم است و خلطهای بلغمى را از اعماق بدن جذب و خارج مى‏کند. میوۀ حنظل مُسهلی قوى است ولی دیوارۀ لولۀ گوارش را می‌خراشد بنابراين توصيۀ اطباء سنتى اين است كه جز در مواردی كه ناچار باشند معده و روده‏ها را به‌طور کامل تخليه كنند (مثلا در مورد برخى استسقاهاى سخت) از مصرف آن به‌عنوان مُسهل خوددارى شود.

حنظل براى اختلالات سر با منشأ سردی مانند سردرد، درد شقيقه، بی‌حسی اعضای بدن و ماهیچه‌های صورت، صرع و فراموشى سودمند است. مضمضۀ ريشۀ آن كه در سركه پخته شده باشد، براى درد دندان مفيد است و اگر درون ميوه را خالى كرده، در آن سركه بريزند و بجوشانند و آن را مضمضه کنند، براى درد دندان و تقويت لثه کارآمد است.

روغن حنظل برای دردها و اختلالات با منشأ سردی و سردرد سودمند است و از ريختن موى سر جلوگیری می‌کند. همچنین چکاندن آن در گوش صدای وزوز و آواهای نامفهومی که گاه در گوش می‌پیچد و همین‌طور كرم گوش را برطرف می‌کند. ماليدن روغن حنظل بر دندان نیز دندان‌درد را می‌کاهد. همچنین آشاميدن اندکی روغن حنظل برای اسهال بلغم و خارج کردن كرمهای معده و روده مفید است و مالیدن این روغن همراه با کیسۀ صفرای گاو بر روی ناف نيز برای بیرون راندن انواع كرمها کارآمد است.

اگر حنظل را در روغن زيتون بجوشانند و از بینی بالا بکشند، گرفتگی‌های مغز را باز می‌کند و چکاندن آن در گوش درد آن را کاهش می‌دهد و ماليدن آن بر لثه کمک می‌کند دندان را راحت‌تر درآورند. اگر افشرۀ حنظل را در زمانی که تازه است بگیرند و ازطریق بینی بالا بکشند، زردى چشم را برطرف می‌کند. همچنین خوردن برگ خشك حنظل با نشاسته و صمغ عربی برای اسهال با منشأ سوداوى سودمند است و اگر آن را با افتيمون و انيسون و ايارجات مصرف کنند برای ماليخوليا و صرع و جذام و داء‌الحيه و دیگر اختلالات سوداوی مفید است.

برای تنقیۀ جوشاندۀ میوۀ کامل حنظل در آب نیز خواصی قائل شده‌اند؛ ازجمله: رفع و کاهش سستی اعضای بدن، قولنج با منشأ بلغم و باد و درد سیاتیک و درد پشت و مانند آن. همچنین جوشاندۀ ریشۀ حنظل برای اختلالات کبد مانند استسقا و داء‌الفيل (ورم کردن و بزرگ شدن ساق پا) و و رفع سم ناشی از گزيدن مار و عقرب سودمند است.

تخم حنظل مُسهل و تهوع‌آور است و باعث سرگیجه می‌شود. ولی اگر آن را چند بار بشويند و در آب‌نمك بخيسانند تا تلخی از آن برود و سپس بكوبند و با شير و خرما بجوشانند و بخورند برای سلامت و صحت بدن مفيد است.

حنظل در دامپزشکی نیز کاربرد دارد. مشهور است که اگر میوۀ تازۀ آن را از وسط به دو نیم کرده، در چند نوبت بر بدن اسب مبتلا به كنه بمالند، کنه را از بین می‌برد.

طبق توصیۀ اطباء حنظل را جز در فصلهای سرد سال نباید مصرف کرد. گرم‌مزاجان نیز باید از مصرف حنظل و فرآورده‌های آن پرهیز کنند. مصرف حنظل در فصل گرما و در گرم‌مزاجان باعث دل‌پیچه و آشفتگی، سردرد، سرگیجه، اختلالات و دردهای معده و روده و مقعد می‌شود. مصرف حنظل در سردمزاجان دهانۀ عروق را باز مى‏كند و باعث می‌شود خون پاکیزه در بدن جريان يابد. برای تعدیل و کاهش عوارض حنظل می‌باید آن را به‌همراه صمغ عربی، كتيرا، مُقل و نشاسته به مصرف رساند. همچنین برای تهیۀ آرد حنظل بايد آن را بسيار نرم بسايند وگرنه بلغور آن می‌تواند باعث دل‌پیچه و دل‌درد، خراشیدگی و زخم دیوارۀ روده شود. جانشين حنظل به‌عنوان مُسهل، دانۀ كرچك است.