دم‌اسب

دم‌اسب گیاهی است چندساله و بی‌گل، با ساقه‌های زيرزمينى یا ریزومهای دراز بندبند که در هر بند غده‏اى ديده مى‏شود و از جای‌جای آنها ريشكهایى در خاك فرو رفته است. چون ریزومهای دم‌اسب گاه تا دو متر در خاک نفوذ می‌کند، بیرون کشیدن گیاه با ریزوم کاملاً سالم تقریبا ناممکن است.

این گیاه دو نوع ساقۀ هوایی بندبند به ارتفاع پنجاه تا شصت سانتی‌متر دارد که دستۀ اول آنها زایا و دستۀ دوم نازا هستند. ساقه‏هاى زایا رنگشان قرمز است و سبزينه (کلروفیل) ندارند؛ درعوض پوستۀ سيليسى سختی دارند که باعث می‌شود از آنها براى صيقل دادن چوب و برق انداختن ظرف‌هاى فلزى استفاده شود. ساقه‏هاى نازا شاخه‌شاخه و سبزرنگند و در قیاس با شاخه‌های زایا باریکتر و بلندترند. بخش مورداستفادۀ گیاه دم‌اسب همین شاخه‌های سبزرنگ و نازاست که کلروفیل دارد.

دم‌اسب از خانوادۀ گياهان چندساله، نهانزاد، آونددار و بى‏گل است. همۀ اعضای این خانواده داراى برگهاى رشدنكردۀ كوچكند. درواقع ساقه‌های هوايى آنها در ظاهر بدون برگ است ولى اگر خوب دقت شود، در گره‏ها و بندهاى متعدد ساقه برگهاى رشدنكرده به‌صورت پولکهاى كوچك سيليسى ديده مى‏شود.

این گیاه که علف‌هرزی لجوج به حساب می‌آید، در نواحی مرطوب اروپا و آسیا در کشتزارها، کنارۀ جوی‌ها و باتلاقها انتشار دارد. در فرانسه و برخی کشورهای اروپایی جزو گیاهان مورد توجه برای خواص دارویی است. در هند در ارتفاعات هیمالیا و در ایران در نواحی شمالی می‌روید. در گرگان در بندرگز، در گیلان در پیربازار رشت، و در آذربایجان در تبریز و زنجناب به‌صورت خودرو دیده می‌شود.

دم‌اسب شاهدی است بر این مدّعا که هر چیزی که طلا دارد لزوماً درخشان نیست. این گیاه با ساقه‌های توخالی شبیه بامبو قادر است طلای محلول در آب را جذب کند بنابراین در ساختارش معمولاً مقداری طلا وجود دارد. پژوهشهایی انجام شده که نشان مى‏دهد در هر تن از ساقه‌های تازۀ گياه دم‏اسب کمی بیش از صد گرم طلا يافت مى‏شود. نکتۀ جالب اینکه امروزه برخی پزشکان برای تسکین و رفع التهابهای روماتیسم و آرتروز از ترکیبات طلا به‌عنوان روشی نوین استفاده می‌کنند و این در حالی است که پیشینۀ استفاده از دم‌اسب به‌عنوان مرهم درد مفاصل در برخی نقاط جهان به بیش از چند قرن می‌رسد. البته مقدار طلايى كه با هر پيمانه از دم‏كردۀ گياه دم‏اسب وارد بدن مى‏شود بسيار ناچيز است ولى براى درمان روماتيسم و آرتروز نيز مقدار فرآورده‏هاى طلای مورداستفاده بسيار كم است. در حال حاضر در کشور چين هنوز هم براى درمان آرتروز از گياه دم‏اسب استفاده مى‏كنند.

گياه دم‌اسب داراى مقدار قابل‌ملاحظه‏اى سلنيوم (Selenium)‏ است که اگرچه جزو آنتی‌اکسیدان‌های ضروری برای بدن است، مقدار زیاد آن می‌تواند موجب مسمومیت شود. افزایش سلنيوم در خون مادران باردار می‌تواند موجب تولّد فرزندی با نقايص مادرزاد شود. مقدار سلنيوم، بخصوص در جرم گياهانى كه در پايين‌دست رودخانه‏ها و نهرهای گذرا از مزارعی که كود شيميايى خورده‌اند، بيشتر است. از همین رو، مصرف دم‌اسب برای زنان باردار و شیرده ممنوع است.
به‌علاوه، در گياه دم‏اسب مقدارى «اكيستين» (Equisetin) وجود دارد كه مصرف زياد آن ايجاد مسموميت مى‏کند. حيواناتى كه مقدار زيادى از اين گياه خورده‏اند، تب کرده، لاغر شده، عضلاتشان ناتوان و ضربان قلبشان نامنظم مى‏شود. در مواردى حتی تلف شدن دام نيز گزارش شده‌است. همچنین كودكانى كه از ساقه‏هاى توخالی اين گياه سوتک ساخته، در آن دميده و به این ترتیب مقدار كمى از عصارۀ گياه را بلعیده‏اند، دچار عوارضى‌ــ‌البته نه مرگ‏آور‌ــ‌شده‏اند. بنابراين گياه دم‌اسب را از دسترس کودکان نیز دور باید نگاه داشت.

عوارض گیاه دم‌اسب برای حیوانات مزرعه باعث شده است که سازمان نظارت بر خوراك و داروی آمريكا اين گياه را در رديف «گياهان با عوارض نامشخص» طبقه‏بندى كرده، مصرف آن را برای زنان باردار، مادران شيرده و اشخاص بالغى كه داروى مدّر ديگرى مصرف مى‏كنند، ممنوع اعلام کند. کوتاه سخن، مصرف این گیاه با مشورت و نظارت متخصصان و اهل فن باید باشد.

دم‌اسب از گیاهانی است که بشر از زمانهای خیلی دور خواص دارویی‌اش را شناخته و به کار برده است؛ هرچند در گذشته‌های دور همۀ گیاهان این خانواده را که ظاهری شبیه به هم داشتند، به‌اشتباه، یک گیاه تصور و توصیف کرده‌اند. در سده‌های میانی از دم‌اسب به‌عنوان بندآوردندۀ خون استفاده می‌کردند. از اواخر قرن نوزدهم مردم اروپا بار دیگر به این گیاه اقبال نشان دادند و آن را دارویی مؤثر در درمان زخم‌ها و همین‌طور درمان سل معرفی کردند.
امروزه در برخی کشورهای اروپایی مانند فرانسه و آلمان از گياه دم‌اسب به‌عنوان مدّر و بندآورندۀ خونریزی استفاده و برای استسقا و ناراحتى‏هاى مجاری ادرار تجويز مى‏کنند. همچنین خاكستر آن را براى رفع حالت اسيدى معده و سوءهاضمه به کار مى‏برند. در خاور دور و چين نیز این گياه را براى بند آوردن خونريزى مفيد می‌دانند.

طبيعت گياه دم‏اسب از نظر حكماى طب سنتى كمى سرد و خشك است و معتقدند كه این گياه قابض و بندآورندۀ خونريزى از اعضاى مختلف بدن، از بینی تا رحم، است. براى تسکین سرفۀ مزمن، اختلالات ریه، تنگى نفس، استسقا، ورم گرم كبد، اقسام اسهالهاى گرم در مواردى كه تب نباشد، همین‌طور براى زخم روده و جراحت مثانه مفيد است. مداومت بر خوردن این گیاه يا تنقيۀ آن براى ترمیم و گوشت آوردن فتق و التيام رودۀ بریده سودمند است. همچنین ضماد آن براى التيام جراحتهاى سخت، عصب قطع‌شده، ورم مقعد و ورمهاى ناشی از گرمی فایده دارد. باید افزود که گیاه دم‌اسب مُدرّ است و در دامپرورى نیز کاربرد دارد زیرا شير دامها را افزایش می‌دهد.

بايد توجه داشت كه گياه دم‌اسب، در کنار تمام فوایدش، افزایندۀ سودا است و از اين نظر بايد با شكر و روغن بادام خورده شود. همچنین زیاده‌روی در مصرف آن می‌تواند باعث مسمومیت و سستی اعصاب شود. در این موارد می‌باید از بنفشه استفاده کرد. جانشين اين گياه نیز انجبار است.