زیره سیاه

زيرۀ سياه گياهى است دوساله و در برخی انواع یا بعضی اقلیم‌ها یکساله، با ساقۀ توخالى، گلهاى سفيدرنگ چتری و برگهاى سبز نخ‏مانند شبیه برگهای گیاه شوید. ميوۀ این گیاه دراز و خميده است كه دو سرش مانند دوک باريك مى‏شود و طول آن حدود پنج میلی‌متر است. انواع زیره ازجمله زیرۀ سیاه در خاكهاى رسى پوک و سبك که پرقوّت و غنی از مواد آلی باشند بهتر می‌رویند.

زيره جزو گياهانی است كه بشر از روزگاران كهن خواص خوراکی و دارویی‌اش را می‌شناخته و آن را به کار می‌برده است. خاستگاه اولیۀ انواع گیاه زیره را به کمک ریشه‌یابی نام آن‌ها به‌تقریب می‌توان حدس زد. نام زیرۀ سبز (در انگلیسی: Cumin)، چنانکه در جای خود توضیح داده شد، ریشه در واژۀ «کمّون» دارند که از زبان‌های سامی (عربی و عبری) وارد زبان‌های یونانی و لاتین شده‌اند اما اصل این واژه از زبان اکدی می‌آید که قدمتی حتا بیش از پارسی باستان دارد. هرچند لفظ زیره از واژۀ سنسکریت «جیرانا» گرفته شده است. اما در مورد زیرۀ سیاه (caraway seed) پژوهشگران معتقدند که لفظ «کرویا» از Caria گرفته شده است؛ منطقه‌ای بر کرانۀ دریای اژه در جنوب غربی ترکیۀ امروزی که از ساتراپی‌های امپراتوری هخامنشی بوده و یکی از عجایب هفتگانۀ جهان باستان یعنی آرامگاه هالیکارناس در آن بنا شده است. بر این اساس خاستگاه زیرۀ سیاه به احتمال قوی آسیای صغیر بوده و از آنجا در سراسر قلمرو گستردۀ هخامنشی و اروپا منتشر شده است.

ديوسكوريدس، حكيم و گياه‏شناس معروف يونانى در قرن اول ميلادى، براى نخستين بار اسانس زيرۀ سياه را به‌عنوان داروى تقويت‏كننده (تونيك) براى تقويت دختران جوان ضعيف و رنگ‏پريده تجويز كرده است. همچنین بنابر منابع تاریخی، کشت زیرۀ سیاه در اروپا از آغاز سده‌های میانی ابتدا در سيسيل ایتالیا و جنوب مناطق اسكانديناوى آغاز شده است. در نسخه‌هاى خطى گياه‌داروشناسى آلمانى كه در قرن دوازدهم ميلادى پدید آمده‏اند، از زیرۀ سياه با نام Cumich يا Kummich نام برده شده است.

کنجالۀ زیرۀ سیاه خوراک بسیار خوبی برای دام است زیرا مقدار زیادی پروتئین دارد و به ازدیاد شیر دام کمک می‌کند. شاید به همین سبب است که اغلب کشورهایی که در دامداری و صنایع لبنی دست بالا را دارند در تولید و صادرات زیرۀ سیاه نیز جزو رتبه‌های اول جهان‌اند. بنابر آمارها کشور هلند که جایگاهی ممتاز در تولید لبنیات و پرورش گاوهای شیرده دارد، در صادرات زیرۀ سیاه نیز رتبۀ نخست جهان را به خود اختصاص داده و کشورهای مراکش، فنلاند، نروژ، آلمان، روسیه، آمریکا و کانادا نیز در فهرست برترین‌های زیرۀ سیاه هستند. ایران نیز که زیرۀ کرمانش شهرت دارد، از این بازار بی‌بهره نیست.

طبع زیرۀ سیاه از نظر طب سنتی گرم و خشک است. این گیاه بدن را تقویت، اشتها را تحریک و معده را گرم کمک می‌کند. به‌علاوه، سکسکه و اختلالات تنفسی را کاهش می‌دهد، سوءهاضمۀ ناشی از پرخوری و نفخ و باد را برطرف و کرم و انگل را از معده و روده دفع می‌کند. اگر زیرۀ سیاه در دسترس نباشد، می‌توان از انیسون یا زیرۀ سبز به‌عنوان جایگزین بهره برد. اما زیرۀ سیاه با وجود فواید بسیار برای گوارش و تقویت بدن، می‌تواند برای ریه و کلیه‌ها مضر باشد. برای تعدیل عوارضی که زیرۀ سیاه برای ریه ایجاد می‌کند می‌باید از عسل و آویشن استفاده کرد. برای تعدیل عوارض زیرۀ سیاه برای کلیه‌ها نیز از کتیرا باید بهره گرفت.