سپستان

سپستان که در کتابهای طب سنتی واژه‌های «سبستان»، «سگ‌پستان»، «سجبستان»، «دبق» و «مخیط» برای آن به کار رفته، در بسیاری از زبانهای اروپایی مثل آلمانی و انگلیسی و فرانسه، Sebestier یا Sebesten نامیده می‌شود که همگی ریشۀ لاتینی دارند. روشن است که «سبِستِن» (Sebesten) همان «سبِستان» است که از زبان عربی وارد زبان لاتین شده و این واژه نیز کوتاه‌شدۀ «سجبستان» است که خود عربی‌شدۀ «سگپستان» فارسی است. «mamella di cane» در زبان ایتالیایی و «اَطباءُ الکَلبة» در عربی (که در برخی منابع به‌خطا «اطباء الکلیة» نوشته شده) نیز به معنای «پستانهای سگ» است. «طِبی» در زبان عربی یعنی پستان. گونه‌های سپستان نامهای محلی هم دارند؛ مثلاً نامهای «لازورا»، «لیوار»، «گوندی» در هند و مناطق اطراف آن، «لازورا» در بلوچستان، «لیم» در چاه‌بهار و «انبو» در هرمزگان.

گیاه سپستان درختى است از تیرۀ گاوزبانیان که زیستگاهشان مناطق گرم و مرطوب زمین است. گونه‌ای که در ایران می‌روید و بیشتر به مصارف دارویی می‌رسد، بین سه تا هشت متر ارتفاع دارد، اندامهای هوایی آن کرکدار، برگهایش بی‌کرک، متناوب، بیضوی مايل به گرد است که به دُمبرگی دراز منتهی می‌شود و گلهایش پنج‌پر، دوجنسه (پلی‌گام) و شامل دو بَرچۀ به‌هم‌پیوسته که مجموعاً شکلی شبیه به قیف با تاجی دوتکه دارد.

ميوۀ سپستان شفت (berry) است و شیرۀ خوراکی چسبناکی با طعم نسبتاً شیرین در خود دارد. میوۀ گونۀ موردبحث ما (Cordia myxa) تقریباً به اندازۀ یک گیلاس است ولی در گونه‌های دیگر این گیاه، ازجملۀ سپستان ساحلی (Cordia subcordata)، اندازۀ میوه می‌تواند از یک آلو هم درشت‌تر شود. رنگ میوۀ کال سپستان سبز است که به‌تدریج به زردی می‌گراید و درنهایت هالۀ خفیفی از گل‌بهی یا صورتی روشن آن را فرا می‌گیرد. میوۀ رسیدۀ سپستان، در فرایند چيدن و خشکاندن، سياه و چروکیده می‌شود. اغلب قسمتهای سپستان، از ريشه و پوست و برگ تا ميوۀ آن مصارف دارویی دارند.

سپستان متعلق به خانواده‌ای است که به‌طورکلی با اقلیمهای گرم و مرطوب سازگاری دارند. در کشورمان ايران گونه‌هایی از این گیاه، به‌صورت خودرو و پرورشی، دیده می‌شود که پراکندگی آن به‌موازات خط ساحلی خلیج فارس و دریای عمان از خوزستان و بوشهر و جزایر هرمزگان تا کرمان و بلوچستان کشیده شده است ولی گونه‌های این گیاه در جهان بسیار بیش از این است و در پنجاب هند، دکن، نواحی جنگلی هیمالیا، سیلان، اندونزی، فیلیپین، عربستان، حبشه، کوبا و جزایر کارائیب، آنتیل، گویان و جزایر اقیانوس آرام می‌توان انواع آن را دید.

به‌طور کلی، پوست درخت سپستان قابض، ریشۀ آن مُسهل و میوۀ آن ملیّن است. گیاه سپستان در هند گاهی نقش بدل گاوزبان را ایفا می‌کند و از ميوۀ سپستان به‌عنوان نرم‏كنندۀ سينه، ازبین‌برندۀ كرم معده و ادرارآور استفاده کرده، براى بيمارى‏هاى ريه و طحال و رفع اختلالات مجارى ادرار تجويز مى‏کنند و عصارۀ پوست درخت سپستان را براى تسكين قولنج و ناراحتی‌های روده‏ها به مصرف می‌رسانند. در برمه نیز از ميوۀ سپستان به‌عنوان مُبرّد (خنك‏كننده) استفاده مى‏شود.

در هندوچين، اندونزى و فيليپين از آرد مغز دانۀ سپستان براى رفع التهاب پوست به‌خصوص نوعی قارچ پوستی به‌نام «Ringworms» كه به صورت حلقه‏هايى روی پوست ظاهر مى‏شود و از جوشاندۀ پوست تنه و ساقه‏هاى درخت آن به‌عنوان تونيك (تقویت‌کننده) استفاده مى‏کنند. اين جوشانده را براى تسكين سردرد و كاهش تب و رفع سوءهاضمه و قطع اسهال نيز به کار مى‏برند و براى رفع التهاب و جوشهاى داخل دهان غرغره می‌کنند. همچنین پوست درخت سپستان را نرم و خيس كرده، روى آماس و انواع جوش و كورك مى‏گذارند.

طبیعت سپستان از نظر حكماى طب سنتى اندکی تر و در حرارت معتدل است. در مورد خواص آن معتقدند اگر ميوۀ سپستان را در دهان مكيده، آب آن را فرو برند یا خيساندۀ ميوۀ سپستان را بخورند، باعث نرم شدن سينه و حلق، رفع خشونت صدا و باز شدن آن برای آواز، کاهش سرفه‌های گرم و خشك، تسكين تشنگی، تندی صفرا، سوزش مجاری ادرار و تبهاى گرم صفراوى و دموى می‌شود و براى كشتن و خارج كردن كرمهای شكم سودمند است. همچنين برای گرم‏مزاجها به‌عنوان مُسهل براى خارج كردن بلغم شور تجویز می‌کنند.

ضماد پختۀ سپستان در شیرۀ انگور براى رساندن و باز كردن سر دمل مفيد است. اگر چهار تا پنج برگ نورستۀ سپستان را خرد كرده، شب در آب بخيسانند و صبح صاف كنند و بخورند، به رفع زخم مثانه و مجارى ادرار كه ناشى از سوزاك باشد، کمک می‌کند و آرد پوست سوختۀ آن درد و زخم سوختگى را التیام می‌دهد.

سپستان در کنار فواید بسیارش عوارضی هم دارد؛ ازجمله اینکه معده را ضعيف مى‏كند و برای کبد مضر است. بنابراین افراد سردمزاج می‌بايد آن را با برگ گل سرخ مصرف کنند و افرادی که سردمزاج نیستند با عناب. جانشين و بدل سپستان از نظر خواص خطمى است.