عرق خارشتر یاقوت

خارشتر، اُشترخار یا خاربز، با نام علمی «الحاجی مائوروروم» (Alhagi maurorum) درختچه‏اى است خاردار، كوچك و گسترده روى زمين شبیه به گیاه «بادآورد» كه بلندى آن از نيم متر تا يك متر متغیر است. ساقه‌های آن پر از خار است و كرك‌هاى تيزى دارد. گل‌های آن زرد و صورتی و سفید و میوۀ آن به‌شکل غلافی كركدار اسفنجى و تخمدان آن پوشيده از تارهاى ابريشمى است. ریشۀ خارشتر شبیه به ریشۀ انجدان است و برای رسیدن به آب می‌تواند تا اعماق خاک نفوذ کند. دانه‏هاى این گیاه تقریباً به اندازۀ دانه‌های ارزن و به رنگ سرخ است. ظاهراً علاقۀ زیاد چهارپایان اهلی به‌ویژه شتر به این‌گونه از گیاهان باعث شده است تا نام خارِشتر را بر آن بگذارند؛ گاهی هم به آن خارِ بزی می‌گویند.

پراکندگی جغرافیایی خارشتر گستره‌ای وسیع از هندوستان و ایران و قفقاز تا شمال و غرب آفریقا را در بر می‌گیرد. در ایران نیز عمدتاً در نواحی خشک و کویری مانند خراسان، سمنان، دامغان، قم و کاشان، یزد، کرمان، بوشهر و بلوچستان می‌روید. اصولاً گیاهانی که صمغی معروف به «منّ» (Manna) دارند، بومی فلات ایران محسوب می‌شوند؛ به طوری که از گذشته‌های دور انواع درختچه‌های گز و خار‌شتر در مناطقی چون بلوچستان و اصفهان، خراسان و جنوب ایران تا هرمزگان به شکل خودرو می‌روییده است. ادموند بواسیه، دانشمند گیاه‌شناس سوئیسی و نویسندۀ کتاب «گیاهان مشرق‌زمین» (flora orientalis) گیاه الحاجی را به سه دسته تقسیم می‌کند و در توصیف دستۀ سوم تحت عنوان خارشتر، خاستگاه آن را ایران، منطقۀ قفقاز، افغانستان، بلوچستان، ترکستان و حاشیۀ خزر می‌داند.

فصل گلدهی گیاه خارشتر اواسط بهار است. در شبهای خنک مناطق کویری در فصل تابستان روی ساقه‌ها و برگهای گیاه خارشتر «منّ» یا صمغ شیرینی می‌تراود که پس از خشک شدن آن را جمع می‌کنند و به مصارف خوراکی و دارویی می‌رسانند. به این مادۀ پرخاصیت «ترانگُبین» (تر+انگبین: عسل تروتازه) یا مطابق تلفظ عربی‌شدۀ آن «ترنجبین» می‌گویند که در جای خود مفصلاً به ماهیت و خواص آن پرداخته‌ایم.

از گیاه خارشتر عرقی گرفته می‌شود که طبع آن گرم و خشک است و خواص متعددی دارد؛ ازجمله اینکه معده را تقویت و گرم می‌کند، کبد و کلیه و طحال را از مواد غیرمفید پاکسازی و گرفتگی‌ها را باز می‌کند، ادرارآور، اشتهاآور و گوارندۀ غذاست، بوی بد دهان را از بین می‌برد و دردهای مفاصل را تسکین می‌دهد. با این حال، عرق خارشتر برای مغز و در صورت زیاده‌روی در مصرف برای کلیه‌ها مضر است و برای تعدیل عوارض جانبی آن می‌باید از شربت غوره و ریواس استفاده کرد.

نامهای دیگر گیاه خارشتر در زبان فارسی عبارتند از: خاربز، علف شتر، تیغ شتری و در زبان عربی: حاج، عاقول و شوک الجمال. به خارشتر به‌سبب صمغ شیرین و پرخاصیتی که از ساقه‌ها و برگهایش در فصل تابستان تراوش می‌کند، «درخت منّ» نیز گفته می‌شود. «منّ» کلمه‌ای است عبری به معنی «چه چیز» که در عهد عتیق هم آمده و به‌شکل Mann و Manna به زبانهای اروپایی مانند ایتالیایی، فرانسه و انگلیسی هم راه یافته است. بنابر روایات تاریخی و متون مقدس، در آن چهل سالی که قوم بنی‌اسرائیل در وادی تیه سرگردان بودند، غذایشان «منّ» و «سلوی» بود که اولی همین ترنجبین است و دومی نام پرنده‌ای کوچک شبیه کبک.