مورد

مورد یا مورت که در زبان عربی «مرسین» و در کتابهای طب سنتی معمولاً با نام «آس» نامیده می‌شود، درختچه‏اى است هميشه‏سبز و بی‌خزان که بلندى‌اش در شرایط مساعد و آب‌وهوای مطلوب به بیش از سه متر نیز می‌رسد. برگهاى آن متقابل، بيضى، نوك‏تيز، چرمى و برّاق به رنگ سبز تيره و بسيار زيبا و معطّر است كه طول هر برگ به دوونیم تا پنج سانتى‏متر می‌رسد. گلهاى سفیدرنگ آن منفرد و پايك‏دار و درشت به قطر تا دو سانتى‏متر هستند كه در تابستان ظاهر مى‏شوند و عطر خوشی دارند. ميوۀ درخت مورد نيلى‏رنگ متمايل به سياه و ابعادش حدود يك نخود و طعم آن گس است و در اواخر پاییز می‌رسد. روى‏ ساقه‏هاى درخت مورد نیز مانند گیاهانی ازقبیل بلوط برجستگى‏های غده‌مانندى به نام «گال» (Gall) به وجود می‌آید كه منبعی سرشار از «تانن» است.

درخت مورد بومى شمال آفریقا و جنوب اروپا و آسياست و عمدتاً در حوالی مدیترانه و نواحی معتدل رو به گرم و نيمه‏مرطوب آسیا مثل هندوستان و ایران به‌خوبی رشد می‌کند. به‌علاوه چون برگهای سبز زیبای دايمی و گلهای درشت خوش‌منظری دارد به‌عنوان گیاهی زینتی پرورش هم داده می‌شود. در ايران در مناطق نيمه‏مرطوب لرستان و فارس و كرمان، ارتفاعات میان كرمان و بندرعباس، بلوچستان، كوير مركزى، اصفهان، نیز گیلان و مازندران به‏طور خودرو ديده مى‏شود. گونه‌هایی از درخت مورد را نیز به‌عنوان گیاه زینتی در باغها و منازل شمال ایران می‌کارند.

برگ، میوه، شاخه‌ها و گالهای درخت مورد، علاوه‌بر تانن، رزین، اسیدهای آلی و انواع قند، داراى اسانس روغنى فرّار و ارزشمندی است که خاصيت ضدباكترى دارد و از دیر باز در طب سنتى مورد استفاده بوده است. در هند برگهاى مورد به‌عنوان قابض و براى ناراحتى‏هاى مغزى به‌خصوص صرع، همین‌طور براى رفع سوءهاضمه و بيمارى‏هاى معده و كبد تجويز مى‏شود و دم‏كردۀ برگهای مورد را برای برطرف کردن برفک در دهان می‌گردانند و غرغره مى‏کنند. سابقاً در فرانسه نیز از تقطير گل و برگ مورد عرقى مى‏گرفتند که به نام «عرق فرشته» يا «آب فرشته»‏ معروف بود و به‌عنوان آشاميدنى قابض در ناراحتى‏هاى مختلف از آن استفاده مى‏كردند.

طبع مورد يا «آس» از نظر حكماى طب سنتى «مركّب‌القُوا» است؛ هرچند سردیِ آن بر گرمی غالب است. دانۀ مورد گس، كمى تلخ و كمى شيرين و دارای طعمی لطيف است. اسانس مورد شادی‏آور و مقوّى قلب است و تپش قلب را کاهش می‌دهد. بوييدن برگ تازۀ مورد ذهن را تقویت می‌کند ولی زیاده‌روی در بوييدن آن موجب بى‏خوابى مى‏شود که علاج آن زنبق و گل بنفشۀ تازه است. گذاشتن ضماد برگ مورد، به‌تنهايى يا در ترکیب با سركه، بر روی پيشانى جلوی خونريزى از بينى را می‌گیرد و اگر آن را روی سر بگذارند به خشكیدن زخمهاى سر کمک می‌کند. این ضماد در ترکیب با روغن گل‌سرخ و زردۀ تخم‏مرغ، سرگيجۀ ناشی از ضربۀ شديد وارد بر سر را تسكين مى‏دهد. استفادۀ موضعی دم‏كردۀ برگ مورد به رویش مو کمک کرده، از ريزش آن جلوگیری می‌کند.

سرمه کردن مورد در چشم بینایی را افزايش مى‏دهد و چکاندن آب برگ مورد براى تسكين درد چشم و تقويت آن نافع است و چرك و زخم چشم را التيام مى‏بخشد. از دیگر خواص آن تسکین درد گوش و دندان و التيام زخمهاى دهان است. گرداندن آب دم‏كردۀ مورد در حلق و دهان مُسكّن دردهاى دندان با منشأ گرمی، برطرف‌کنندۀ سستى لثه‏ها و زخمهاى دهان است.

اسانس روغنى برگهاى مورد ضدعفونى‏كننده است و مصرف موضعی آن هنگام بروز روماتيسم توصیه مى‏شود. معجون صد گرم آب برگ مورد با روغن کنجد، مُسهل قوی مواد غیرمفید رطوبتی است. خوردن دانه‏هاى رسيدۀ مورد به‌تنهايى يا با كاسنى و همچنين خوردن ربّ تخم مورد، مقوّى معده است و براى سرفه و خونریزى از سينه و دردهاى ريه سودمند. برگ و میوۀ مورد بادشکن است و دم‏كردۀ تخم مورد يا ربّ آن انواع اسهال را برطرف کرده، برای بند آوردن خونریزی از هر عضوی سودمند است.

خوردن تخم مورد براى سوزش مجراى ادرار و زخم مثانه سودمند و خوردن عصارۀ تخم آن مدّر و قاعدگی‏آور است. براى رفع مشکل بواسير نیز می‌توان ضماد برگ مورد را بر بیرون‌آمدگی مقعد گذاشت یا در دم‏كردۀ آن نشست.ضماد برگ آن براى ضربه و كوفتگى و درد پاشنه، همچنین در مواقع گزش عقرب، مفيد است.

اگر برگ كوبيده و پخته‏شدۀ اين گياه را با زيرۀ كرمانىِ كوبيده و ساييده شده مخلوط كنند و هردو را با زردۀ تخم‏مرغ و روغن گل سرخ نيمه‏گرم مخلوط و روى كرباس آب‌نديده‏اى بكشند و به كمر بچسبانند براى كوفتگى، ضربه، درد و رفع سستى اعضا بسيار نافع است. عصارۀ تخم مورد نیز سستى را از اعضای بدن برطرف می‌کند. استفادۀ موضعی دم‏كردۀ برگ آن براى تسكين درد مفاصل و درد استخوان شكسته بسيار نافع است. استفاده از آرد برگ آن براى رفع بدبويى زير بغل و كنج ران مفيد است.

مورد با همۀ فوایدش عوارضی هم دارد؛ ازجمله برای مبتلایان به سردرد با منشأ گرمی و افرادی که زکام دارند مضر است و بوییدن زیاد آن باعث بی‌خوابی می‌شود. همچنین استفادۀ زیاد، طولانی‌مدت و بی‌رویۀ فراورده‌های مورد مخاط برونش‌ها را تحریک می‌کند و به‌جای از بین رفتن سرفه، موجبات تشدید آن و افزایش ترشحات مخاطی را فراهم می‌کند و حتا می‌تواند موجب پیدایش خلطهای خونی در مسلولین گردد.