نعناع خشک

نعنا گياه علفى چندساله‌ای است دارای دو نوع ساقه: ساقۀ هوايى و ساقۀ زيرزمينى. علاوه‌بر ريشه‏هایی که از ساقۀ زيرزمينى در زمين فرورفته، گياه را مستقر مى‏سازد، از محل گرههاى ساقه‏هاى خزندۀ هوايى آن نيز كه در تماس با زمين است ريشكهايى مى‏روید كه می‌تواند در زمين فرو رفته، منشأ پايۀ جديدى از گياه شود. برگهاى گیاه نعناع متقابل و دندانه‏دار، و گلهای آن بسته به گونه، قرمز، ارغوانى و سفيد است. از تمام قسمتهای هوایی نعناع بویی مطبوع و گیرا استشمام می‌شود ولی اگر جویده شود علاوه بر پراکنده شدن بوی خوش، در دهان احساس خنکی هم ایجاد می‌کند.

در منابع کهن گیاه‌داروشناسی معمولاً نعناع را به دو گونه دسته‌بندی کرده‌اند: «نعناع برّی» که برگهای زبر و کوچک دارد و «نعناع بستانی» که در مناطق مرطوب و باغها و کنارۀ رودخانه‌ها می‌روید و برگهای نرمتر و نازکتری دارد. ولی اگر رده‌بندی علمی امروزین را مبنا قرار دهیم، خانوادۀ نعناعیان (mentha) به‌طور تقریبی دارای پانزده تا بیست‌وپنج گونه است که نعناع سبز یا دشتی (Mentha viridis) و نعناع آبی (Mentha aquatica) از مشهورترین انواع آن است. برخی از گیاهشناسان نیز این دو گونه را یکسان و معادل Spearmint در زبان انگلیسی دانسته‌اند. مسئلۀ دیگر این است که زیرگونه‌های خانوادۀ نعناع در زیست‌بوم خود اغلب با هم تلاقی کرده و گونه‌های دورگۀ جدیدی پدید می‌آورند. یکی از معروفترین و پرکاربردترین گونه‌های دورگۀ خانوادۀ نعناع، «نعناع فلفلی» (Peppermint) است که همان خواص والدین خود را دارد ولی با شدّت و قوّت بیشتر؛ به‌طوری كه در عطرسازى، شيرينى‏سازى و داروسازی کاربرد دارد. نعناع فلفلی به‌خصوص به‌سبب خاصيت خنك‏كنندگى مخاط بینی و مجاری تنفسی برای افراد سرماخورده كارآمد و اثربخش است. درصد اسانس نعناع فلفلی نیز نسبت به گونه‌های دیگر نعناع بیشتر است.

به‌طور کلی نعناع با آب‌وهواى معتدل مناطق نيمكرۀ شمالى و زمینهاى آفتابگیر سازگار است. کشت این گیاه، به‌علت کاربردهای گستردۀ آن در اسانس‌گیری، از آغاز قرن هجدهم در انگلستان و فرانسه و ایتالیا و آمریکای شمالی آغاز شد و به‌سرعت در سراسر جهان رواج پیدا کرد. در حال حاضر نعناع در مصر، مراكش، فرانسه، انگلستان، رومانی، بلغارستان، روسیه، آمريكاى شمالى و آرژانتين به صورت وسيع و با اهداف صنعتی، دارویی و تجارى كاشته مى‏شود. در کشورمان ایران نیز انواع نعناع در اغلب مناطق، از آذربایجان و گیلان و مازندران و گرگان تا اصفهان و کرمان و فارس و خوزستان و دیگر نقاط به‌خوبی می‌روید و براى مصارف خوراکی، دارویی و صنعتی کشت هم مى‏شود.

طبيعت نعناع طبق نظر حكماى طب سنتى نسبتاً گرم و خشك است ولی خشكى آن زياد نيست و آثارى از رطوبت نيز در آن وجود دارد که به آن اصطلاحاً «رطوبت فُضلیه» می‌گویند. رطوبت فُضلیه رطوبتی است که در گیاه وجود دارد ولی به‌طور کامل با دیگر اجزای گیاه آمیخته نشده است. وقتی می‌گویند گیاهی رطوبت فُضلیه دارد، منظور این است که قسمتی از رطوبتی که آن گیاه برای رشد جذب کرده، کاملاً با اجزای مختلفش آمیخته نشده و به‌صورت مازاد در آن باقی مانده است.

نعناع گياهى است گرمابخش، قابض، ضد سرفه و تشنج، مقوّى قلب، رقيق‏كنندۀ خون غليظ، برطرف‌کنندۀ خونریزی بینی، تسکین‌دهندۀ درد معده و برطرف‌کنندۀ سوءهاضمه، اسهال و ناتوانی روده‌ها، بادشکن، التیام‌بخش سینوزیت و ناراحتی‌های اعصاب در اطفال، همین‌طور اختلالات بینی و گلو.

نعناع به افزایش سرعت تنفس و گرم شدن بدن کمک کرده، ترشح مخاط را كم مى‏كند ولى درعوض ادرار و تعریق از پوست را افزايش مى‏دهد. به همين علت آن را در موارد اختلالات عصبى معده و در هنگام شيوع وباى آسيايى (التور) تجویز می‌کردند.

اگر چند قطره از عصارۀ نعناع را با آب عسل آمیخته در گوش بچكانند، درد گوش را تسكين مى‏دهد و اگر برگ آن به زبان ماليده شود زبری زبان را از بين مى‏برد. جويدن نعناع موجب تسكين درد دندان، نیز درد سينه و پهلو است. آشاميدن عصارۀ آن خونريزى، به‌خصوص خونریزی ریه را بند مى‏آورد. خوردن جوشاندۀ مخلوط نعناع و پرسياوشان براى تسکین دردهاى قلب و تقويت معده و رفع سوءهاضمه و دفع بادهای معده و روده و كشتن انواع كرمهاى دستگاه گوارش سودمند است.

جویدن نعناع با اندکی عود خوراکی يا مصطكى سکسکه، بی‌حسی اعصاب صورت و یرقان را برطرف می‌كند و شادی و نشاط و قوای جنسی را افزایش می‌دهد. خوردن دوـ‌سه عدد ساقۀ نعناع با آب انار ترش براى تسكين سكسكه، دل‏به‏هم‏خوردگى و تهوّع سودمند است و اشتها را افزایش می‌دهد. اگر با سركه و ترشى‏ها خورده شود، ضرر آنها را از جهت سردى تعدیل مى‏کند و به همين دليل نعنا یکی از مواد به‌کاررفته در تهیۀ سكنجبين است و با آب‌دوغ و پنیر نیز خورده می‌شود. مشهور است که اگر دوـ‌سه ساقۀ نعناع را در شیر بزنند مانع انجماد آن در معده می‌شود. همچنین ترکیب نعناع با آرد جو شیر منجمد در پستان را به جریان می‌اندازد.

نعناع در کنار تمام فوایدش خالی از عوارض هم نیست؛ ازجمله در بدن باد ایجاد می‌کند و زیاده‌روی در مصرف آن باعث خارش گلو می‌شود. کرفس می‌تواند عوارض نعناع را تعدیل و اصلاح کند.