هلیلۀ سیاه

هلیله درختى است پایا (چندساله) و نسبتاً بزرگ به ارتفاع حدود بیست تا سی متر با برگهای متناوب یا متقابل به‌شکل بیضی دراز یا گاهی دایره‌ای با قاعده‌ای به‌شکل قلب به ابعاد حدودی پنچ تا ده سانتی‌متر. گلهای آن نرـ‌ماده به رنگ زرد یا سفید کدر به شکل سنبله‌ای در انتهای شاخه‌ها و در فصل تابستان پدیدار می‌شود و بویی نامطبوع دارد. ميوۀ گوشتدار این درخت که هليله نامیده می‌شود، به شکل بیضی کشیده و باریکی است که در آغاز سبزرنگ است و در کمال رسیدگی خود به رنگ سبز مایل به سرخ درمی‌آید و بسته به اینکه در چه مرحله‌ای از رشد خود چیده و خشک شود، به نامهای گوناگونی نامیده می‌شود.

اگر ميوه‏هاى بسيار كوچك درخت چيده و خشك شود به شكل زيره درمى‏آيد و در بازار نیز با نام «هليلۀ زيره‏اى» عرضه مى‏شود. وقتى ميوه کمی بزرگتر شد و به ابعاد دانۀ جو در آمد، پس از خشك شدن با نام «هليلۀ جوى» به بازار مى‏آید. در مرحلۀ بعد كه میوه به ابعاد يك مويز و پس از خشک شدن به رنگ سياه در مى‏آيد آن را «هليلۀ سياه» يا «هليلۀ هندى» می‌نامند. تا اينجا میوۀ درخت هلیله هنوز دانه نبسته و كامل نشده‏است. در مرحلۀ بعد كه ميوه در آستانۀ رسیدن است، دانۀ نرمی دارد و خشك‌شدۀ آن به رنگ سبز مايل به زرد درمى‏آيد، «هليلۀ چينى» نامیده می‌شود. وقتی ميوه بيشتر رسيد و رنگ خشك‏شدۀ آن به رنگی میان زرد و خاکی درآمد، آن را «هليلۀ اصفر» یا «هلیلۀ زرد» می‌نامند. سرانجام در زمانی که ميوۀ هلیله كاملا رسيد، به رنگ زرد مايل به سرخ در می‌آید و رشد هستۀ آن هم کامل می‌شود. این میوه در بازار به نام «هليلۀ كابلى» عرضه می‌شود.

درخت هلیله نیز مانند آمله و بلیله بومی مناطق گرم و مرطوب جنوب آسیا مانند هند و چین و برمه و نپال، دامنه‌های نیمه‌مرتفع هیمالیا تا سیلان و مالزی و جزایر فیلیپین است ولی در نقاطی دیگر از جهان با اقلیم مشابه نیز وارد شده و کشت می‌شود؛ ازجمله کشورمان ایران که در بلوچستان و هرمزگان و خوزستان می‌توان آن را پرورش داد.

درخت هلیله به‌طور طبیعی با اقلیمهایی سازگار است که بارندگی پیوسته، نور، گرما و رطوبت کافی را برایش تأمین کند ولی گونه‌هایی از آن رفته‌رفته خود را با اقلیمهایی که بارندگی، رطوبت و گرمای کمتری دارند نیز وفق داده‌اند. برای پرورش این گیاه باید مناطقی را انتخاب کرد که زیر تابش نور خورشید باشد و اگر خاک به‌طور طبیعی مرطوب نیست با آبیاری کافی و به‌موقع جبران کرد. هلیله را می‌توان از طریق قلمه زدن یا کاشت بذر تکثیر کرد. خاکهای لومی و شنی با PH بین پنج‌ونیم تا هفت برای رشد این گیاه مناسب است. برای رشد بهتر می‌توان خاک را با کودهای نیتروژن، فسفر و پتاس غنی کرد ولی باید احتیاط کرد که کود زیاد ریشۀ گیاه را نسوزاند.

میوۀ درخت هلیله دارای تانن (Tannin)، مواد رزینی، مواد پروتئینی، مواد قندی و اسید کبولیک (chebulic acid) است. هستۀ میوۀ هلیله دارای حدود چهل درصد مادۀ روغنی است که در صورت استخراج، روغنی روان و بی‌بو با طعمی مطبوع از آن به دست می‌آید که شاخص ید (iodic index) آن کمی کمتر از نود است؛ به این ترتیب میزان اسیدهای چرب اشباع‌نشدۀ آن معادل چهارپنجم اسیدهای چرب اشباع‌شدۀ آن است.

طبع هليلۀ سياه، كه در ابعاد يك مويز بى‏دانه است، از نظر حکمای طب سنتی سرد و خشک و خواص آن از این قرار است: مقوّی مغز، ازبین‌برندۀ ماليخوليا و وسواس سوداوى، تقویت‌کنندۀ معده و روده، خلط‌آور، ادرارآور، بادشکن، کشندۀ کرم و برطرف‌کنندۀ اسهال خونی (دیسانتری). هلیلۀ سیاه خون را از مواد غیرمفید سوداوى تصفیه کرده، درد طحال و بواسير را تسکین می‌دهد و از آنجا که مُدرّ است، به دفع سنگ مثانه نیز کمک می‌کند. میوۀ نارس هلیله اثر قابض و اشتهاآور دارد و آرد میوۀ خشک‌شدۀ آن برای علاج دندان‌درد و خونریزی‌های لثه به کار می‌رود. نگه داشتن و مكيدن آن در دهان براى تقويت لثه‏ها و سیاهی موی سر مفيد است.

بد نیست بدانیم هستۀ هلیله ادرارآور است و استفادۀ موضعی سوختۀ آن به‌منظور بند آوردن خون بواسير و خونریزی‌های داخلی و تقويت دندان و لثه مؤثر است ولی برای مغز ضرر دارد.

طبق نظر ابن‌سينا، رازى و عده‏اى دیگر از حكما، اگر روزانه يك عدد هليلۀ سياه را در دهان بگذارند تا با آب‌دهان نرم شود و آنگاه بجوند و میل کنند، براى رفع و کاهش لقوه بسيار مؤثر است. علاوه‌بر اینها، هلیلۀ سیاه به استحکام موی سر و سیاهی رنگ آن نیز کمک می‌کند. همچنین تفت‌دادۀ آرد هلیلۀ سیاه برای بند آوردن اسهال سودمند است. با این‌همه، هليلۀ سياه برای كبد ضرر دارد و از اين روی می‌بايد با عسل خورده شود. اشاره به این نکته نیز ضروری است که افراد تبدار و مبتلایان به تنگی نفس با منشأ خشکی از هیچ نوع هلیله‌ای نباید استفاده کنند.