نام های گیاه:
نام فارسی: پیاز دشتی
نام علمی: Urginea scilla (Scilla maritima) (Dirima maritima)
نام انگلیسی: Squill، Squill medicinal ، Sea onion
نام فرانسه: Scille officanale ، Scille vraie ، Scille maritime ، Squille
نام آلمانی: Meerzwiebel
نام ایتالیایی: Squilla
نام عربی: بصل العُنصل
نامهای دیگر: اِسقیل، پیاز موش، بصل الفار
ماهیت گیاه:
پیاز عنصل که به پیاز سیل و پياز دشتى نیز معروف است، گياهى است چندساله (پایا) داراى پيازی بزرگجثه و حجیم، به طول هشت تا بیست سانتیمتر و قطر حدودی ده سانتیمتر، كه معمولاً بیشتر جثۀ آن زیر خاك و قسمت فوقانى آن بيرون از خاك قرار دارد. وزن پیاز عنصل در شرایط مناسب میتواند حتا به سه کیلوگرم یا بیشتر هم برسد.
برگهاى این گياه دراز با كنارۀ صاف و نوكتيز شبيه برگ زنبق است و در محل رویش خود در بالاى پياز فشردهترند. گلهای پیاز عنصل به رنگ سفيد يا سفيد خاكسترى بهطور فشرده حول محور شاخۀ گلدهنده و در قسمت بالاى شاخه ظاهر مىشوند. ميوۀ آن به رنگ قهوهاى زيتونى داراى سه خانه است كه در هر خانه سه تا چهار دانۀ گرد و تيرهرنگ قرار دارد.
پیاز عنصل مرکب از فلسهایی است که فلسهای خارجی غیرقابلاستفادهاند و تنها فلسهای میانی و بخش داخلی به مصارف داروئی میرسد. معمولاً پس از خارج کردن پیاز عنصل از درون زمین، فلسهای خارجی آن را بر میدارند، سپس بقیه را بهوسیلۀ تیغهای تیز بهصورت نوارهای باریک و درازی به عرض حدوداً یک سانتیمتر و طول سه تا شش سانتیمتر در میآورند تا به این ترتیب قطعات نازک حاصل، بهسهولت خشک شوند. گاهی هم برای تسریع در فرآیند خشک کردن از اتو یا آفتاب استفاده میکنند. قطعات نازک و خشکشدۀ پیاز عنصل را باید در محلی عاری از رطوبت نگه داشت؛ در غیر این صورت با جذب آب به یکدیگر میچسبند. ایننوارها که رنگشان گلی یا مایل به زرد است، وقتی تازهاند انعطافپذیرند ولی پس از خشک شدن شکننده میشوند. بو ندارند ولی طعمشان تند و تلخ است.
محل رویش و تولید:
در بازارهای جهانی معمولاً دو نوع پیاز عنصل عرضه مىشود: يكى به رنگ قرمز كه از نظر مواد مؤثر سمّی قویتر است و معمولا در شمال آفريقا و الجزاير كاشته مىشود؛ و ديگرى به رنگ سفيد كه از نظر مواد مؤثر سمّی ضعیفتر است و بیشتر در سيسيل ايتاليا و مالت کشت مىشود. فرانسویها برای مصارف دارویی عمدتاً از نوع قرمز استفاده میکنند ولی انگلیسیها بيشتر طرفدار نوع سفیدند.
پياز عنصل معمولا در سواحل درياها بخصوص سواحل مديترانه، شمال آفريقا، سيسيل و كورس انتشار دارد. در کشورمان ایران نیز این گیاه در برخی مناطق میروید.
زمان کاشت و برداشت:
پیاز عنصل را در بهار میکارند، در تابستان و با پژمردن تدریجی برگهایش گل میدهد و پس از پژمردن کامل برگها دیگر نباید به آن آب داد. زمان برداشت محصول پیاز عنصل برای مصارف داروئی، فصل پائیز است.
نوع مرغوب:
به شكل گلابی به رنگ زرد مایل به سفيدى براق؛ طعم آن ترکیبی از شیرینی و تلخی و تندی؛ ازنظر اندازه متوسط؛ و مهم است که جوانه نزده و سبز نشده باشد.
کیفیت و درجه گیاه:
خشک در درجۀ دوم و گرم در درجۀ سوم با رطوبت فضلیه و رطوبت مُحرقه و مُقرحه
خواص و افعال کلی:
تقویت بینایی؛ حلق؛ معده و هاضمه
رفع و کاهش سرسام با منشأ رطوبتی، فراموشی، صرع، ماليخوليا، سردرد با منشأ سردی، اختلالات خواب، سرگیجه، سیاهی رفتن چشم، جَستن ناخواستۀ اعضای بدن (تیک)، سستی اعضای بدن، بیحسی اعصاب صورت و فلج اندامهای بدن؛ آسم و تنگی نفس، سرفههای كهنه، خشونت سينه؛ اختلالات طحال؛ دشواری ادرار؛ ریزش سکهای مو
تسکین درد گوش؛ درد روده؛ درد مفاصل و سیاتیک؛ درد اعصاب
کنترل ریزش مواد رطوبتی به چشم
جذب و پاکسازی مواد غیرمفید از دهانۀ معده؛ مواد غیرمفید غلیظ و چسبناک از اعضای بدن
افزایش قاعدگی بانوان
پوساندن سنگ مثانه
مواد موثره و ترکیبات شیمیایی گیاه:
در پياز عنصل تركيباتى به نام «سيلىپيكرين» (Scillipicrine)، مادهاى تلخ و محلول در آب كه به صورت گردی زردرنگ از پياز به دست مىآيد، «سيلىتوكسين» Scillitoxin كه آن هم مادهاى است تلخ ولى نامحلول در آب و محلول در الكل و به صورت گردی قهوهاىرنگ به دست مىآيد و همچنین مادهای بهنام «سيلين» (Scilline)، مادهای متبلور و محلول در الكل كه از نظر فيزيولوژيكى بىاثر است، مشخص شده است. بررسىهاى ديگرى هم هست که وجود مادهاى به نام سيلارن (Scillaren) را در پياز عنصل نشان داده است كه از اين ماده گلىكوزيدهايى به نام سيلارن آ (Scillaren A) و سيلارن بی (Scillaren B) به دست میآید و مخلوط طبيعى آنها را معمولا به نام سيلارن سی (Scillaren C) مىنامند.
مقدار مصرف:
گفتهاند تا پنج گرم و بیش از آن زیانآور و کشنده است بخصوص تدبیرنشدۀ آن.
مصرف آن بدون تجویز متخصص و اهل فن ممنوع است.
نحوه مصرف:
به صورت موضعی بر روی پوست، همچنین روغن و سکنجبین آن
عوارض گیاه:
مصرف آن برای بانوان باردار ممنوع است.
مصرف بیش از اندازۀ آن نیز برای همگان ممنوع است.
مُصلح گیاه:
در صورت تماس با پوست میباید از مُرداسنگ سائيده به همراه آب به صورت موضعی استفاده کرد.
در صورت خوردن پیاز عنصل و ایجاد عارضه میباید آن را با استفراغ از دستگاه گوارش خارج کرد و سردیجات و مواد لعابدار و آبميوههاى سرد و آشهای چرب مصرف کرد.
بدل گیاه:
موسیر
اگیر ترکی
ریشۀ كبر
هشدار و احتیاط:
موارد مطرحشده در اینجا صرفاً اطلاعاتی است که از منابع معتبر استخراج و نقل شده است. بدیهی است که افراد پیش از مصرف محصولات میباید با متخصص و کارشناس این فن مشورت کنند.
محصولات مهم ترکیب شده از گیاه:
جهت دریافت اطلاعات بهروز با مشاوران ما تماس بگیرید.
اَشکالِ داروئی گیاه:
این گیاه بهصورت حب، معجون، شربت و... مصرف میشود.
اصطلاحات طبی قدیم:
جالی
مفتح
ملطف كيموسات غليظه
جاذب فضولات از عمق بدن
ملطف و محلل و مُسهل اخلاط غليظه
توضیحات
پیاز عنصل که در فارسی به پياز دشتى، پیاز موش، پیاز سیل، در زبان عربی به بصل الخنزیر، بصل الفار و در کتابهای طب سنتی به نام اسقیل و اشقیل و بصل العنصل نیز معروف است، گياهى است چندساله، داراى پيازی بزرگجثه و حجیم، به طول هشت تا بیست سانتیمتر و قطر حدودی ده سانتیمتر، كه معمولاً بیشتر جثۀ آن زیر خاك است و اندکی از قسمت فوقانى آن بيرون از خاك قرار دارد. وزن پیاز عنصل در شرایط مناسب میتواند حتا به سه کیلوگرم یا بیشتر هم برسد. برگهاى این گياه که در بهار ظاهر میشوند، شباهتی به برگ زنبق دارند: درازند با كنارهای صاف که به نوكی تيز منتهی میشوند و در محل رویش خود در بالاى پياز فشرده و انبوهند. گلهای پیاز عنصل به رنگ سفيد يا سفيدخاكسترى بهطور فشرده حول محور شاخۀ گلدهنده و در قسمت بالاى شاخه ظاهر مىشوند. ميوۀ آن به رنگ قهوهاى زيتونى داراى سه خانه است كه در هر خانه سه تا چهار دانۀ گرد و تيرهرنگ قرار دارد.
این گیاه از فلسهای زیادی تشکیل شده که فلسهای خارجی غیرقابلاستفادهاند و تنها فلسهای میانی و بخش داخلی به مصارف داروئی میرسد. معمولاً پس از خارج کردن پیاز عنصل از درون زمین، فلسهای خارجی آن را بر میدارند، سپس بقیه را بهوسیلۀ تیغهای تیز بهصورت نوارهای باریک و درازی به عرض حدوداً یک سانتیمتر و طول سه تا شش سانتیمتر در میآورند تا به این ترتیب قطعات نازک حاصل، بهسهولت خشک شوند. گاهی هم برای تسریع در فرآیند خشک کردن از اتو یا آفتاب استفاده میکنند. قطعات نازک و خشکشدۀ پیاز عنصل را باید در محلی عاری از رطوبت نگه داشت؛ در غیر این صورت با جذب رطوبت محیط به یکدیگر میچسبند. ایننوارها که رنگشان گلی یا مایل به زرد است، وقتی تازهاند انعطافپذیرند ولی پس از خشک شدن شکننده میشوند. بو ندارند ولی طعمشان تند و تلخ است.
پياز عنصل از گیاهان دارویى بسیار کهن است. فيثاغورس، حكيم بزرگ یونانی، رسالهای در خواص و روش مصرف آن نوشته و در آن روش تهیۀ سرکۀ پیاز عنصل را نیز شرح داده است. از ترکیب آرد پياز عنصل با آرد گندم و سرشتن آنها با کمی آب خميرى به دست میآید كه موش را از بین مىبرد ولى بر جانوران دیگر بىاثر است. همچنین مشهور است که اگر نزديك درخت انگور پیاز عنصل بکارند، خواص انگور را اصلاح میکند و کاشتن آن در پاى درخت انار و بِه مانع ريختن شكوفۀ آنها میشود.
طبیعت پياز عنصل از نظر حكماى طب سنتى بسیار گرم و بسیار خشك است و جزو پيازهاى سمّى به شمار مىآید كه در مصرف آن، بخصوص مصارف داخلى، تدابیر و احتیاطهایی لازم است. این پياز بهشدت تحریککننده است و اگر آن را روی پوست بگذارند ایجاد التهاب، تاول، خارش و ناراحتی میکند. اثر تحریکی پیاز عنصل بر بافتهای مخاطى از این هم شدیدتر است. برای پیشگیری از التهابات شدید پوستی و تحریکات مخاطهای اندامهای داخلی، مرسوم است كه آن را طبق دستورات حكما پیش از مصرف بهاصطلاح «تشويه» میکنند تا تندی و تیزیاش گرفته شود. ولی حتا اسقیل پخته یا «مَشوى» هم باید در مقادیر محدود و زير نظر و با مشورت متخصص مصرف شود. مبتلایان به بيمارىهاى كليه و ناراحتىهای معده نیز بهتر است عطای اسقیل را به لقایش ببخشند و از مصرفش صرفنظر کنند.
سادهترين روش تشويۀ پیاز عنصل از این قرار است كه آن را درون مقداری خمير گذاشته، آنگاه در تنور داغ روى سنگ یا آجرهاى نسوز بگذارند تا کاملاً برشته شود يا خمير محتوى پیاز عنصل را زير آتش گذارند تا کاملاً بپزد، پسآنگاه خمير برشته را از اطراف آن برداشته، پوسته و فلسهای خارجى را كنار زده، مغز آن را تکهتکه کرده، به رشتههايى از كتان بكشند و جایی به دور از گرد و خاک در سايه بیاویزند تا خشك شود يا پس از خشك شدن بكوبند و آرد کنند و برای مصارف بعدی در شرایط مناسب نگه دارند و هرگاه نیاز شد به اندازۀ مجاز در تركيب داروها قرار دهند.
پیاز عنصل پخته یا مَشوى براى تلطيف كيموسهاى غليط يعنى براى لطيف و رقيق كردن خلطهای غليظى كه از هضم كبدى حاصل مىشود، مؤثر است و فضولات و اخلاط را از اعماق و گوشههای بدن جذب مىكند و مُسهل اخلاط غليظ است. پیاز عنصل با توجه به خواصی که دارد، براى اغلب بيمارىهاى سر و سینه نظير صرع، ماليخوليا، سردردهاى سرد، چرت زدن، سرگيجه، پريدن ناگهانى اعضا، سستى و فلج اندامها ازجمله صورت، فراموشی، ضعف بینایی، كدورت عدسى چشم، درد گوش، تنگى نفس، سرفههاى كهنه، خشونت سينه، استفراغ، قىهاى خونى، يرقان، استسقا، سختى طحال، دلپيچه، درد مفاصل، سياتيك، خرد كردن سنگ مثانه، تسهيل جريان عادت ماهانه، دردهاى عصبى و ريختن موى سر نافع است.
بوى پياز عنصل مگس، مورچه و حتى خزندگان گزندهای مانند مار را فراری مىدهد. معمول است كه پس از بیرون آوردن پياز عنصل از خاک و پیش از فرایند پختن یا تشويه، آن را اصطلاحاً اخته (خصى) مىکنند. به این صورت که ساقۀ میانی آن را بيرون مىكشند و با قطعه سفالى كه روى آتش گداخته و سرخ شده باشد بر سرش داغ مىگذارند که احتمالاً به این علت است که جوانه نزند و خواص خود را از دست ندهد.
اشتراک گذاری