نام های گیاه:
نام فارسی: زیره سبز
نام علمی: Cuminum cyminum
نام انگلیسی: Cumin seed
نام فرانسه: Cumin
نام آلمانی: Kreuzkümmel
نام ایتالیایی: Cumino
نام عربی: سنوت
نامهای دیگر: کمون، خامون (به یونانی)، اسفیقوس (به رومی)
ماهیت گیاه:
زيرۀ سبز گياهى است يكساله علفى كه ارتفاع آن تا شصت سانتىمتر مىرسد. برگهاى آن مانند زيرۀ سياه بريدهبریده به شكل نوارهاى باريك نخىشكل و سبز مىباشد. گلهاى آن كوچك سفيد يا صورتى و بهشکل چتری مركب در انتهاى ساقۀ گلدهنده در ماههاى ارديبهشت و خرداد ظاهر مىشود. ميوۀ آن بهطول پنج ميلىمتر، باريك در دو انتها و بسيار معطر و نافذ با طعمى گرم است و رنگ آن سبز و خاكسترى و در بعضى گونهها حتى سفيد و زرد است. ريشۀ آن دراز عمودى است.
محل رویش و تولید:
بنابر منابع تاریخی و کشفیات باستانشناسی اين گياه از چند هزار سال پیش در غرب فلات ایران، شمال آفریقا و سواحل مدیترانه مىروييده و اکنون نیز بهطور وحشى و نیمهوحشی در گسترۀ وسيعى از جنوب اروپا تا شرق آسیا مىرويد. در ايران نیز در اکثر مناطق از شمال و غرب و جنوب تا مرکز میروید و پرورش هم داده مىشود.
زمان کاشت و برداشت:
كاشت بذر آن است كه در اسفند و يا اوايل بهار در زمين اصلى كاشته مىشود، پس از چند ماه يعنى در اواخر تابستان برداشت مىشود. برداشت زيره سبز چون ميوهها در يك زمان نمىرسند كمى مشكل است و بايد با دقت انجام گيرد تا هدر نرود.
نوع مرغوب:
تازه، خوشبو، عاری از پوسیدگی
کیفیت و درجه گیاه:
گرم در درجۀ دوم و خشک در درجۀ سوم
خواص و افعال کلی:
تقویت معده، كبد، روده، کلیه
تحریک اشتها
رفع و کاهش تپش قلب ناشی از سردی؛ سکسکۀ ناشی از سردی و باد؛ سوءهاضمه براثر پرخوری؛ ورم طحال؛ اسهال رطوبتی؛ نفخ و باد و درد ناشی از آن در روده؛ اختلالات مجاری ادرار مانند قطرهقطره آمدن ادرار
تسکین نزلهها و درد دندان
کنترل میل به خوردن گِل و زغال و مانند آنها
افزایش ادرار و قاعدگی
مواد موثره و ترکیبات شیمیایی گیاه:
زيرۀ سبز علاوه بر رزين و تانن (Tannin) و روغن ثابت، داراى دو تا چهار درصد اسانس است. اسانس آن كه از تقطير دانۀ لهشده با بخار آب گرفته مىشود، مايعى است ابتدا بىرنگ که بعداً زردرنگ و سرانجام قهوهاىرنگ مىشود. مادۀ اصلى اسانس زيرۀ سبز يك «آلدئيد» است به نام كومينول (Cuminol) که بوى خاص این اسانس مربوط به همين آلدئيد است. بهعلاوه در اسانس زيرۀ سبز تعدادى ترپن (Terpene) نیز هست؛ ازجمله پىـسيمن (p-Cymene)، دىـپنتن (d-Pentene) و همچنین وجود آلدئيدهايى نظير كومين آلدئيد (Cuminaldehyde) و كومينيل الكل (Cuminyl alcohol) در آن محرز شده است.
مقدار مصرف:
تا پنج گرم
نحوه مصرف:
بهصورت آرد در غذا و همچنین بهصورت جوشانده مصرف میشود.
عوارض گیاه:
برای ریه ضرر دارد
مُصلح گیاه:
کتیرا
بدل گیاه:
زیرۀ سیاه
محصولات مهم ترکیب شده از گیاه:
جهت دریافت اطلاعات بهروز با مشاوران ما تماس بگیرید.
اَشکالِ داروئی گیاه:
این گیاه به صورتهای حب، معجون، شربت و... مصرف میشود.
اصطلاحات طبی قدیم:
مُسخّن
مُلطّف
مُقطّع
مُحلّل
مُجفّف
قابض اعضاء الراس
توضیحات
زيرۀ سبز با نام علمی «Cuminum cyminum» نوعی از انواع زیره است. گياهى است علفی و يكساله با برگهایی نخىشكل و سبزرنگ. گلهای كوچكش سفيد يا صورتى و بهشکل چتری مركب در انتهاى ساقۀ گلدهنده ظاهر مىشود. ميوۀ ریز و دوکیشکلش حدود پنج ميلىمتر طول دارد و از وسط به دو انتها باریک میشود. این میوه عطری بسیار نافذ و طعمى گرم دارد و رنگ آن سبز و خاكسترى و در بعضى گونهها حتى سفيد و زرد است.
زیرۀ جزو گیاهان خوراکی و دارویی باستانی است. خاستگاه آن را چه فلات ایران و غرب آسیا بدانیم، چه شرق مدیترانه و شمال آفریقا، قدمت کاشت و استفادۀ زیره بهعنوان چاشنی غذا یا مادۀ مورد استفاده در برخی آیینها به سه تا چهار هزار سال پیش از میلاد مسیح میرسد. نام زیره در زبان انگلیسی، «کومین» (Cumin) ریشه در واژۀ لاتین «کومینوم» (Cuminum) و واژۀ یونانی «کومینون» (kuminon) دارد که وامواژههایی هستند از «کَمّون» در زبانهای عبری و عربی. اما این دو زبان نیز آن را از «کَمونو» در زبان اکدی وام گرفتهاند. ازسویی میدانیم که لفظ «زیره» از واژۀ سنسکریت «جیره» (Jira) و «جیرانا» (Jirana) گرفته شده که به خاصیت هضمکنندۀ دانۀ آن اشاره دارد. ریشهیابی نام این گیاه این گمان را تقویت میکند که زیره در حدود پنج تا شش هزار سال پیش در غرب فلات ایران و ناحیۀ میانرودان شناختهشده بوده و به کار میرفته است و احتمالاً از آنجا به نقاط مختلف دنیا پراکنده شده است؛ از یک سو به شمال آفریقا و سواحل مدیترانه و اروپا و از سوی دیگر به هندوستان و شرق آسیا. گیاه زیره امروزه بهطور نیمهوحشى در نواحى وسيعى از سواحل مديترانه گرفته تا عربستان، افغانستان، ایران و هندوستان مىرويد. در کشورمان ایران زیرۀ سبز در تبریز، خراسان، اطراف تهران و سمنان میروید و پرورش داده میشود.
بنابر منابعی چون تحفةالغرائب و ارشاد الزراعة، از گذشتههای دور این باور در میان ایرانیان وجود داشته که در انواع زیره خاصیت آفتکشی و دفعکنندگی حشراتی مثل مورچه از زمینهای کشاورزی وجود دارد. برای فراری دادن پشه شبها در خانه زیره میسوزاندند و معجون زیره و گوگرد و سرکه را برای از بین بردن مورچه در لانۀ این حشره میریختند. بنابر باوری دیگر رایحۀ زیره کبوتران را جلب میکرده است. مردم تهران باور داشتند اگر افشرۀ زیره را بر بدن نوزاد بمالند، مادامالعمر از شپش در امان خواهد بود. در تهران اواخر دورۀ قاجار به زنان توصیه میشده برای بارداری کمرشان را با زردۀ تخممرغ و آرد نخود خام ببندند و خوراکشان را با زیره و دارچین و هل بخورند. همچنین زیره جزو ادویهای بوده که برای تقویت زن زائو کاربرد داشته است.
همچنین این دو نوع زیره جزو گیاهانی هستند که هم خوراک انسان بودهاند، هم خوراک دام؛ زیرا علاوه بر افزایش مقدار شیر دامهای شیرده، به هضم بهتر علوفه و دفع باد و نفخ آنها هم کمک میکنند. مرسوم است زیرۀ سبز را به سبب خواص و منافعی که برای گوارش غذا دارد، در آلمان با نان و در هلند با پنير مخلوط مىکنند.
طبع زيره از نظر طب سنتی گرم و خشک است و با داشتن خاصیت هضمکنندگی برای سردمزاجان و افراد کهنسال بسيار سودمند است. زیره در آشپزی، بهخصوص طبخ گوشت، هم کاربرد دارد. برای نرم و لطيف کردن گوشت ترکیبی از زیره و شوید و دارچين و چند ادویۀ دیگر را به کار میبرند. زیرۀ سبز معده و کبد را تقویت میکند، لينتبخش و بادشکن و ادرارآور است و نفخ را از بین میبرد. در کنار منافع گوناگونی که دارد، زیرۀ سبز برای ریهها مضر است و برای تعدیل عوارض آن میباید از کتیرا بهره گرفت.
اشتراک گذاری