سورنجان

سورنجان (Colchicum) که عربی‌شدۀ واژۀ فارسی «سورنگان» است، گیاهی است از راستۀ «سوسن‌سانان» (Liliales)، تیرۀ گل‌حسرتیان (Colchicaceae) که در كتابهای طب سنتى و بازار گیاهان دارويى بیشتر با نامهای «سورنجان» و «عكنه» ناميده مى‏شود ولی در زبان فارسی به «گل حسرت» نیز شهرت یافته که به افسانه‌ای قدیمی باز می‌گردد. بنابر این افسانه، سورنگان در اواخر اسفند ماه به گل می‌نشیند ولی از آنجا که طعم و بویش تلخ است، پرندگان و پروانه‌ها به آن نزدیک نمی‌شوند و این گل در حسرت ملاقات با ایشان پژمرده می‌شود. در موسم پاییز این گل دوباره به شوق دیدن پرندگان و پروانه‌ها جلوه‌گری می‌کند ولی باز هم کسی به‌سویش نمی‌آید و او در حسرت مصاحبت پرندگان می‌ماند و در تنهایی می‌میرد.

دربارۀ ریشه‌شناسی نام گیاه سورنجان (Colchicum) در زبان لاتین گفته می‌شود که کُلخیس (Colchis) نامی است که یونانیان باستان به منطقه‌ای در قفقاز، یعنی گرجستان امروزی، می‌داده‌اند؛ شاید از این رو که این گیاه در آن منطقه می‌روییده است. «کُلخیس» در اسطوره‌های یونانی همان منطقه‌ای است که جیسون به‌همراهی آرگونوتها به آن سفر کرد تا پشم زرین گران‌بها را از «آئیتس»، شاه آن دیار، بدزدد و برای عمویش «پلیاس» بیاورد تا تاج‌وتخت غصب‌شدۀ پدرش را از او پس بگیرد.

خانوادۀ گل‌حسرتیان به‌طورکلی گياهانى هستند چندساله كه در چمنزارها، مراتع مرطوب و خاكهاى سبك مى‏رويند. وجه تشخيص آنها پياز غده‏مانند سفت زيرزمينى آنهاست كه از يك غشاى متورم كه ادامۀ ساقۀ هوايى گياه است پوشيده شده است. این ریشۀ متورّم، هرچند درظاهر شباهتی به پياز دارد، با پياز رسمى ورقه‌ورقه فرق دارد و بیشتر به پياز زعفران می‌ماند. برگ گیاهان این خانواده باريك، دراز، خطى، بيضى‏شكل و نوك‏تيز است و معمولاً در بهار ظاهر مى‏شود ولی گلهاى آنها در برخی گونه‌ها در فصل پاييز و در برخی دیگر در بهار مى‏شکفد.

گلهای گل حسرت معمولا به‏طور منفرد يا بعضاً دو تا سه گل با هم از زمين مى‏رویند و ظاهراً شبيه زعفران هستند ولى فرق عمدۀ آنها اين است كه گلهاى گل حسرت شش پرچم دارد، در صورتى كه زعفران سه پرچم دارد. به‌علاوه، پیاز زعفران كوچكتر و تقريباً مدور است، در حالى كه پیاز گل حسرت بزرگ، به‌شکل بادام، متشکل از دو یا چند غدۀ به‌هم‌چسبیده است که شکافی در میان دارند. معمولاً برگها و ميوۀ گل حسرت در فصل بهار در فاصلۀ ارديبهشت تا خرداد نمایان مى‏شوند. ميوۀ گل حسرت پوشینه‌ای است داراى سه خانه که در هر خانه پنجاه تا هشتاد دانۀ ريز وتلخ به قطر یک تا دو ميلى‏متر وجود دارد.

پیاز گل حسرت، در ابعاد حدودی سه تا پنج سانتی‌متر، ازنظر ظاهری شبیه شاه‌بلوط و در زمان تازگی آبدار است، بوی قوی و طعم بسیار تلخی دارد و اگر آن را بفشارید شیرۀ تلخ شیری‌رنگی از آن بیرون می‌تراود که نشانۀ وجود آمیدون است؛ اما به‌تدریج که خشک می‌شود به رنگ خاکستری مایل به زرد تا قهوه‌ای روشن درمی‌آید، از تلخی‌اش کاسته می‌شود و بوی تند خود را نیز از دست می‌دهد. قسمت مورداستفادۀ این گیاه پیاز، گل و دانۀ آن است.

در هند از پیاز سورنجان به مقدار محدود استفادۀ داخلى می‌کنند و آن را به‌عنوان بادشكن، مُسهل، افزايش‌دهندۀ نيروى جنسى، تونیک (نيروبخش) و براى علاج نقرس و روماتيسم، همین‌طور اختلالات طحال به کار می‌برند. همچنین در استفادۀ خارجى از ضماد آن براى كاهش التهاب و درد استفاده مى‏کنند. از اعضاى هوايى گياه یعنی ساقه و برگ و گل و میوۀ آن نیز استفاده‌هایی مى‏کنند.

در منابع کهن گیاه‌داروشناسی آمده است كه پیاز گل حسرت بر سه نوع است: در نوع اول رنگ درون و بیرون آن، هردو، سفيد و طعم آنها شيرين است. در نوع دوم رنگ درون و بیرون آن زرد تيره يا سرخ است. در نوع سوم رنگ درون و بیرون پیاز، هردو، سياه و طعم آن تلخ است. در این منابع تنها نوع اول، يعنى نوع سفيدرنگ، برای مصرف خوراکی توصيه شده و دو نوع ديگر را تنها در مواردی محدود برای استفادۀ خارجی و موضعی توصيه کرده‌اند زيرا بسیار سمى هستند. نوع سوم را حتا براى استفاده‌های خارجى نيز تجويز نمى‏کنند چون سمى بودن آن به اندازه‌اى است كه اگر از راه منافذ و خراشهاى احتمالى پوست وارد بدن شود می‌تواند کشنده باشد.

طبیعت سورنجان ازنظر حکمای طب سنتی خشک و بسیار گرم است و برخی از ‏ایشان معتقدند نوع سفيد آن از نظر حرارت معتدل است. از نظر خواص، خوردن نوع سفيد سورنجان كه برای استفاده‌های داخلى تجويز مى‏شود، مُسهل انواع بلغم است، خلطهای چسبنده را از اعماق بدن خصوصاً از مفاصل بيرون مى‏كشد و براى معالجۀ يرقان و ورم طحال کارآمد است. ترکیب سورنجان با زنجبيل و فلفل افزايش‌دهنده‌ای عالی برای نيروى جنسى است. برای این منظور، یعنی تحريك و تقويت قواى جنسى، دو گرم از پیاز نوع سفيد آن را با زنجبيل، پونه، زيره و همچنين با شير تازه و قند به مدت سه روز میل می‌کنند.

بویيدن گل سورنجان گرفتگی‌های مغز را باز می‌کند و بادهای بدن و سردردهای با منشأ سردی را تحلیل می‌برد. ضماد پیاز سورنجان با زعفران و تخم‏مرغ برای تسكين درد استخوان و تحليل بردن ورمهاى سفت و با سركه براى درد مفاصل و آرتروز مفيد است. در موارد مصرف به‌منظور رفع درد مفاصل، می‌باید هم‏وزن آن زنجبيل و فلفل افزود تا اثرگذاری‌اش تقویت شود. گذاشتن ساییدۀ پیاز سورنجان روی زخمهای کهنه به خشک شدن و بهبود آنها کمک می‌کند. همچنین شياف آن كه با روغن گوسفند يا گاو تهيه شود، براى انداختن دانۀ بواسير و تسكين درد آن بسيار سودمند است.

سورنجان اگر با «صبر زرد» خورده شود، براى سياتيك و نقرس بسيار فایده دارد. باید دقت داشت اگرچه سورنجان مرهم ویژۀ نقرس است، به‌محض از بین رفتن درد و عوارض نقرس می‌باید مصرف آن را قطع کرد چراکه فرآورده‌های سورنجان علاوه‌بر رفع عوارض نقرس، معده و روده را به‌شدّت متأثر می‌کنند.

سورنجان مضر معده و روده است و معده و كبد را ضعیف مى‏کند از اين رو می‌بايد آن را با كتيرا، شكر قهوه‌ای یا زعفران مصرف کرد. اشخاصى كه ناراحتى كبد و معده و روده دارند، بهتر است از خوردن سورنجان و به‌طورکلی فرآورده‌های كُلشى‏سين خوددارى کنند. همچنین از آنجا که مادۀ شیمیایی کُلشی‌سئین از راه کلیه‌ها به‌کندی دفع می‌شود، مصرف آن به کسانی که ناراحتی‌های کلیه دارند نیز توصیه نمی‌شود. به‏هرحال مصرف پیاز این گياه به هر شکل بايد زير نظر متخصص و کارشناس باشد.

اگر كسى براثر خوردن نوع سياه يا سرخ پیاز سورنجان مسموم شده باشد، بايد فوراً به پزشك مراجعه كند و در فاصلۀ دسترسى پیدا کردن به پزشك، به‌عنوان اقدامات اوليه، تلاش کند با خوردن شير تازۀ گاو آنچه خورده را بالا بیاورد تا سم خارج شود و در صورت امكان از پادزهر استفاده کند.

بررسى‏هاى پزشكى نشان داده است كه كُلشى‏سين در تغيير ساختمان سلولهای زنده و حتا وضع كروموزومها می‌تواند مؤثر باشد بنابراين از پیاز سورنجان يا به‌طورکلی هر فراوردۀ دارویی که مادۀ عامل كُلشى‏سين در آن وجود دارد می‌بايد با رعایت احتیاطهای ضروری و تنها زیر نظر متخصص استفاده کرد. حنا و مُقل از نظر خواص می‌توانند بدلی برای سورنجان باشند.