هلیلۀ زرد

هلیله درختى است پایا (چندساله) و نسبتاً بزرگ به ارتفاع حدود بیست تا سی متر با برگهای متناوب یا متقابل به‌شکل بیضی دراز یا گاهی دایره‌ای با قاعده‌ای به‌شکل قلب به ابعاد حدودی پنچ تا ده سانتی‌متر. گلهای آن نرـ‌ماده به رنگ زرد یا سفید کدر به شکل سنبله‌ای در انتهای شاخه‌ها و در فصل تابستان پدیدار می‌شود و بویی نامطبوع دارد. ميوۀ گوشتدار این درخت که هليله نامیده می‌شود، به شکل بیضی کشیده و باریکی است که در آغاز سبزرنگ است و در کمال رسیدگی خود به رنگ سبز مایل به سرخ درمی‌آید و بسته به اینکه در چه مرحله‌ای از رشد خود چیده و خشک شود، به نامهای گوناگونی نامیده می‌شود.

اگر ميوه‏هاى بسيار كوچك درخت چيده و خشك شود، به شكل زيره درمى‏آيد و در بازار نیز با نام «هليلۀ زيره‏اى» عرضه مى‏شود. وقتى ميوه کمی بزرگتر شد و به ابعاد دانۀ جو در آمد، پس از خشك شدن با نام «هليلۀ جوى» به بازار مى‏آید. در مرحلۀ بعد كه میوه به ابعاد يك مويز و به رنگ سياه درمى‏آيد آن را «هليلۀ سياه» يا «هليلۀ هندى» می‌نامند. تا اينجا میوۀ درخت هلیله هنوز دانه نبسته و كامل نشده‏است. در مرحلۀ بعد كه ميوه در آستانۀ رسیدن است، دانۀ نرمی دارد و خشك‌شدۀ آن به رنگ سبز مايل به زرد درمى‏آيد، «هليلۀ چينى» نامیده می‌شود. سرانجام در زمانی که ميوۀ هلیله كاملا رسيد، به رنگ زرد مايل به سرخ درمی‌آید و رشد هستۀ آن هم کامل می‌شود. این میوه در بازار به نام «هليلۀ كابلى» عرضه می‌شود. بنابراین «هلیلۀ زرد» یا «هلیلۀ اصفر» میوۀ نیم‌رسیدۀ درخت هلیله است که هسته دارد و پس از چیدن و خشک شدن به رنگی میان زرد و خاکی درآمده و سفت و چروکیده شده است و ازنظر مراحل رشد بین هلیلۀ چینی و هلیلۀ کابلی قرار می‌گیرد.

درخت هلیله نیز مانند آمله و بلیله بومی مناطق گرم و مرطوب جنوب آسیا مانند هند و چین و برمه و نپال، دامنه‌های نیمه‌مرتفع هیمالیا تا سیلان و مالزی و جزایر فیلیپین است ولی در نقاطی دیگر از جهان با اقلیم مشابه نیز وارد شده و کشت می‌شود؛ ازجمله کشورمان ایران که در بلوچستان و هرمزگان و خوزستان می‌توان آن را پرورش داد.

درخت هلیله به‌طور طبیعی با اقلیمهایی سازگار است که بارندگی پیوسته، نور، گرما و رطوبت کافی را برایش تأمین کند ولی گونه‌هایی از آن رفته‌رفته خود را با اقلیمهایی که بارندگی، رطوبت و گرمای کمتری دارند نیز وفق داده‌اند. برای پرورش این گیاه باید مناطقی را انتخاب کرد که زیر تابش نور خورشید باشد و اگر خاک به‌طور طبیعی مرطوب نیست با آبیاری کافی و به‌موقع جبران کرد. هلیله را می‌توان از طریق قلمه زدن یا کاشت بذر تکثیر کرد. خاکهای لومی و شنی با PH بین پنج‌ونیم تا هفت برای رشد این گیاه مناسب است. برای رشد بهتر می‌توان خاک را با کودهای نیتروژن، فسفر و پتاس غنی کرد ولی باید احتیاط کرد که کود زیاد ریشۀ گیاه را نسوزاند.

میوۀ درخت هلیله دارای تانن (Tannin)، مواد رزینی، مواد پروتئینی، مواد قندی و اسید کبولیک (chebulic acid) است. هستۀ میوۀ هلیله دارای حدود چهل درصد مادۀ روغنی است که در صورت استخراج، روغنی روان و بی‌بو با طعمی مطبوع از آن به دست می‌آید که شاخص ید (iodic index) آن کمی کمتر از نود است؛ به این ترتیب میزان اسیدهای چرب اشباع‌نشدۀ آن معادل چهارپنجم اسیدهای چرب اشباع‌شدۀ آن است.

طبع هليلۀ زرد از نظر حكماى طب سنتى سرد و خشك است. مغز و حافظه را تقویت می‌کند، به رفع و کاهش صرع و سردردهای با منشأ صفرا، همین‌طور سرگیجه و سیاهی رفتن چشم کمک می‌کند، بدن را از مواد غیرمفید صفراوی پاکسازی کرده، ادرار را افزایش می‌دهد. ساییدۀ نرم هليلۀ زرد براى مالش و شست‏وشوى دندانها به‌منظور جلوگيرى از خونريزى بن دندان، تقويت لثه‏ها و رويانيدن گوشت لثه مفید است و در مهار بواسير خونى نيز كاربرد دارد. آشاميدن خیساندۀ هلیلۀ سیاه در آب‌انار طبیعی، مُسهل بسیار خوبی است برای دفع صفرا. همچنین اگر بلیلۀ سیاه را در روغن تازۀ گاو بريان کرده، آنگاه از روغن پاك و نيمكوب کنند و با سوختۀ پوستۀ سخت نارگيل ترکیب کرده، با آب نيم‏گرم سه روز پیاپى بياشامند، برای علاج اسهال خونی و بواسیر سودمند است.

بد نیست بدانیم هستۀ هلیله ادرارآور است و استفادۀ موضعی سوختۀ آن به‌منظور بند آوردن خون بواسير و خونریزی‌های داخلی و تقويت دندان و لثه مؤثر است ولی برای مغز ضرر دارد.

هلیلۀ زرد ازنظر افعال و خواص شباهت زیادی به هلیلۀ کابلی دارد و می‌توان آنها را بدل یکدیگر دانست؛ ازجمله اینکه هردو برای مبتلایان به ثقل معده ضرر دارند و از این روی می‌باید با عناب و سپستان مصرف شوند. اشاره به این نکته نیز ضروری است که افراد تبدار و مبتلایان به تنگی نفس با منشأ خشکی از هیچ نوع هلیله‌ای نباید استفاده کنند.