ترنجبین

ترنجبین درواقع نوعی «منّ» است. اين لغت كه به انگليسى «‏Manna» و به فرانسه «‏Manne» گفته مى‏شود، ريشۀ سامى دارد و به زبان عبری «مَن» و به عربى «مَنّ» (با تشدید) تلفّظ مى‏شود. اما «منّ» به طور كلى به تراوشات شيرينى گفته مى‏شود كه از برگ و پوست و شاخه‏ها و حتى در برخى موارد از خارهاى برخى از گياهان به‌طور طبیعی (شبنم)، با ایجاد شکاف یا بر اثر نیش حشرات بيرون مى‏آيد. ترنجبین درحقیقت «منّ» یا صمغ شیرینِ تراویده از گیاه خارشتر است.

به خارشتر به‌سبب صمغ شیرین و پرخاصیتی که از ساقه‌ها و برگهایش در فصل تابستان تراوش می‌کند، «درخت منّ» نیز گفته می‌شود. «منّ» کلمه‌ای است عبری به معنی «چه چیز» که در عهد عتیق هم آمده و به‌شکل Mann و Manna به زبانهای اروپایی مانند ایتالیایی، فرانسه و انگلیسی هم راه یافته است. بنابر روایات تاریخی و متون مقدس، در آن چهل سالی که قوم بنی‌اسرائیل در وادی تیه سرگردان بودند، غذایشان «منّ» و «سلوی» بود که اولی همین ترنجبین است و دومی نام پرنده‌ای کوچک شبیه کبک.

انواع معروف «منّ‌»ها اغلب داراى خواص دارويى هستند و در طب سنتى به كار گرفته مى‏شوند مانند ترنجبين، گزانگبين، گز خوانسار، شيرخشت، بيدخشت، گز علفى، شكرتيغال و … و همچنين «منّ‌»هايى كه از برخى از گونه‏هاى زبان‌گنجشك و از برخى درختان پسته و درختان گز گرفته مى‏شود. ضمناً ترشحات صمغى و رزينى كه از تعداد زيادى از كاجها، اكاليپتوسها، بلوطها، بيدها و … گرفته مى‏شود نيز معمولا تحت عنوان «منّ» رده‏بندى مى‏شوند. از نباتِ به‌دست‌آمده از مخلوط خوشبو و خوش‌طعم گـزانگبین و تـرنجبین پس از جوشیدن در شکر، که در صنعت گزسازی کاربرد دارد، به عنوان اشتهاآور و محرک دستگاه گوارش در کودکان استفاده می‌شود.

از نظر طب سنّتی طبع ترنجبین گرم و تر است و بیشتر به‌عنوان ملیّن از آن استفاده می‌شود. ولی در رفع و کاهش سرفه و سينه‌درد، همین‌طور تهوع و تب‌هاى گرم به کار می‌رود. به‌علاوه، ترنجبین محرّک و دفع‌کنندۀ خوبی برای مواد غیرمفیدی مثل صفرا از بدن است. با این حال، مصرف ترنجبین عوارضی هم دارد؛ ازجمله برای طحال مضر است و برای مبتلایان به تب‌های شدید، آبله، حصبه، اسهال و ادرار خونی و بواسير ممنوع است. برای تعدیل و کاستن عوارض ترنجبین می‌باید از عناب، تمر هندی و آب‌آلو بهره گرفت.

معروف‏ترين گياهانى كه از آنها به طرق مختلف «منّ» گرفته مى‏شود عبارت‏اند از: نوعی زبان‏گنجشك كه شيرخشت مرغوب تجارى سيسيل را مى‏دهد؛ خاربز يا خارشتر كه ترنجبين مى‏دهد؛ درخت سدر لبنان كه صمغ لاک مى‏دهد؛ درخت لاريكس كه از آن تربانتين مى‏گيرند؛ درخت گز كه از آن گزانگبين توليد مى‏كنند؛ درخت بلوط كه گز علفى توليد مى‏كند؛ نوعى گون كه گز خوانسار توليد مى‏كند؛ گياه شيرخشت كه نوعى شيرخشت توليد مى‏كند؛ درخت بيدخشت كه بيدخشت توليد مى‏كند؛ شكرتيغال، پيله‌ای که حشره‏اى با استفاده از صمغ گیاه خارشکر برای نوزادش می‌تند؛ درخت زيتون كه صمغ زيتون توليد مى‏كند؛ درخت اكاليپتوس كه از آن صمغ كينو مى‏گيرند و درخت عشر كه از آن سكر العشر مى‏گيرند كه سمّى است‏.