تخم خیار

خیار گیاهی است علفی از خانوادۀ کدوییان با ساقۀ پیچکدار خزنده، برگهای بزرگ سایه‌گستر و گلهای زردرنگ و میوۀ سبزرنگ که بسته به گونۀ آن از سبز مایل به سفید تا سبز تیره و در اندازه‌های متفاوت از ریز تا درشت می‌روید. میوۀ سبز و نورس نوع کوچک آن به‌عنوان خیار سبز چیده و خورده می‌شود و میوه‌های نوع درشت آن علاوه‌بر مصارف دارویی در صنایع عطرسازی مصرف دارد. منشأ اصلی خیار را شمال هندوستان و دامنه‌های کم‌ارتفاع هیمالیا گفته‌اند اما امروزه در اغلب نقاط دنیا خیار کشت می‌شود و از آنجا که گیاهی زودرشد است در بسیاری نقاط دو یا سه بار در سال محصول می‌دهد.

خيار ميوۀ بهار و پاييز است. زمان برداشت خیار سبز تحت تأثیر دمای محیط در طی فصل رشد است. میوۀ خیار را برای مصارف خوراکی معمولاً به‌صورت نارس برداشت می‌کنند که طعم نسبتاً گسی دارد اما اگر هدف تولید بذر و استفاده از تخم خیار باشد، باید اجازه داد تا دورۀ رشد فیزیولوژیک خود را طی کند و کاملاً برسد. بیش از نود درصد جرم این میوه را آب تشکیل می‌دهد و با توجه به املاح، ویتامین‌ها و موسیلاژ موجود در آن به‌همراه شربت سکنجبین برای رفع عطش، همین‌طور در کرم‌ها و لوسیون‌های آبرسان پوست و مو از آن استفاده می‌شود.

طبق شواهد تاریخی، بیش از سه هزار سال است که بشر خیار می‌کارد. پرورش خیار دوهزار سال پیش از میلاد مسیح در مصر و پنج هزار سال پیش از میلاد در یونان و روم معمول بوده است؛ البته میوۀ خیاری که در آن روزگار پرورش می‌دادند، برخلاف میوه‌های امروزی تلخ بوده و بر اثر کشت‌های مداومِ نژادهای مختلف خیار سرانجام بشر موفق به پرورش خیار‌هایی با عطر و طعم خوشایند شد. کشت خیار در فلسطین رایج بوده و برای مردم فقیر آن سرزمین این میوه در حکم خوراک روزانه بوده است. بنابر متون مقدّس خیار یکی از خوراک‌هایی است که بنی‌اسرائیل پس از عبور از رود نیل و رسیدن به سرزمین جدید آرزویش را داشتند.

در زبان عربی برای انواع خیار دو واژۀ «قِثّاء» و «قَثَد» وجود دارد که گاه آن‌ها را اشتباهاً به جای هم یا برای گیاهان دیگر به کار برده‌اند ولی مشهور آن است که قِثّاء خیار چنبر یا نوعی از خربزه است و قَثد همان خیار خوراکی معمولی که به‌عنوان میوۀ تابستانی می‌شناسیم. در میان پارسی‌زبانان از قدیم واژه‌های «خیار بادرنگ» و «بادرنگ» برای نامیدن خیار مرسوم بوده است و هنوز هم در یزد، کرمان، شیراز و افغانستان این واژه‌ها به کار می‌رود هرچند برخی مؤلفان، خیار و بادرنگ را متفاوت دانسته و احتمال داده‌اند بادرنگ نژاد خاصی از خیار بوده باشد.

تخم خیار ازنظر طب سنتی طبعی سرد و تر دارد و خواص بسیاری برایش برشمرده‌اند؛ ازجمله صاف‌کنندۀ صدا، کاهندۀ حرارت معده، تمیزکنندۀ عروق، برطرف‌کنندۀ التهاب کبد و معده، ادرارآور و برطرف‌کنندۀ یبوست و ضدّ کرم است و برای رفع تشنگی و تب‌های گرم، سوزش مجاری ادرار، جوش‌های صورت و یرقان نیز کاربرد دارد. اما باید در نظر داشت که تخم خیار نفّاخ و دیرهضم هم هست و برای تعدیل این عوارض بهتر است آن را با زنیان، مویز یا عسل مصرف کرد.