رنگ حنا

حنا درختچه‌ای است به بلندی حدوداً پنج متر با شاخه‌هایی که پوست خاکستری مایل به سفید دارند و اغلب از تارهای خارمانند پوشیده شده‌اند. این گیاه در جوانی عاری از خار است ولی وقتی پا به سن گذاشت، خاردار می‌شود. ارتفاع درخت حنا در شرایط مساعد حداکثر به هفت متر می‌رسد. برگهای آن متقابل، بیضوی و نوک‌تیز است. گلهای آن سفیدرنگ یا گلی، مجتمع به صورت خوشه‌های متعدد زیبا است. مادگی آن پس از آمیزش و رسیدن، به میوه تبدیل می‌شود؛ میوه‌ای مدوّر به‌شکل پوشینۀ چهارخانه و محتوی دانه‌های هرمی‌شکل متعدد.

این درختچه بومی مناطق گرمسیر است و در مناطق وسیعی از آفریقا مانند مراکش، مصر، تونس، الجزیره و برخی مناطق آسیا مانند هند می‌روید و کاشته می‌شود. در ایران نیز نواحی جنوبی مانند بلوچستان، بم و نرماشیر محل رویش حنا است ولی با توجه به خواصی که دارد پرورش نیز داده می‌شود.

برای کاشت حنا خاک سبک و زمین آفتابگیر و آب کافی لازم است. تکثیر حنا از راه قلمه، ریشه‌جوش و نیز کاشت بذر صورت می‌گیرد. بذرها را می‌توان غیرمستقیم و گلخانه‌ای یا مستقیماً در زمین اصلی کاشت. محصول حنا معمولاً «برگ» آن است که از سال دوم و سوم قابل برداشت خواهد بود. از هر درخت حنا سالی دو یا سه مرتبه (از اواسط تابستان تا اواسط پاییز) می‌توان محصول برداشت. برگهای حنا را پس از برداشت خشکانده، به‌صورت آرد درآورده، روانۀ بازار می‌کنند.

معروف است که ترکیب شیمیایی گلهاى حنا خواب‏آور عميق است. در برگهاى حنا نیز علاوه بر گلوكوزيد و اسید هنوتانيك ماده‌ای رنگى به نام لاوسون (Lawsone) وجود دارد که داراى خاصيت آنتى‏بيوتيك است. برگ حنا علاوه‌بر این مواد مقداری مانیتول و موسیلاژ هم دارد. وجود موسیلاژ باعث می‌شود که برگ حنا در مجاورت آب به‌راحتی خمیر شود. در صنایع آرایشی و بهداشتی لاوسون را با ماده‌ای به‌نام دی‌هیدروکسی‌استن (dohyroxyaceton) مخلوط کرده، فرآورده‌هایی از قبیل لوسیون و کرم تهیه می‌کنند که هم برای ترمیم و تقویت پوست سودمند است، هم مانند پرده‌ای محافظ جلو آثار زیان‌بار پرتوهای خورشید را می‌گیرد.

حنا از رنگ‌های طبیعی بی‌زیان است و به‌ویژه زنان در سراسر جهان برای رنگ کردن مو یا ایجاد طرح و نقش بر روی پوست خود از آن استفاده می‌کنند. البته حنا را گاهی هم با چای سیاه مخلوط کرده، به کار می‌برند اما باید توجه داشت از آنجا که طبع حنا سرد است حتماً باید آن را با یک مکمل با مزاج گرم به کار برد تا به‌مرور باعث سفیدی مو نشود.

حنا جزو گیاهانی است که کارکرد آیینی هم دارد و در نزد بعضی از ملل، مخصوصاً اعراب، اهمیتی خاص دارد و در جشنها و مناسبتها مانند مراسم ازدواج منحصراً از حنا استفاده می‌کنند. در فرهنگ ما نیز نام این گیاه به نام مراسم «حنابندان» گره خورده است. در کشورهای غربی نیز، در تهیۀ فرآورده‌های آرایشی و زیبایی، حنا اهمیتی فراوان دارد.

در بعضی نواحی آرد برگ حنا، برگ هلو و دیگر برگهای تانن‌دار گیاهان مختلف را مخلوط کرده، برای رفع اگزما و جلوگیری از عرق‌سوز شدن دست و پا به کار می‌برند. قرار دادن آرد حنا یا خیساندن آن روی زخمها و جراحات مرسوم است. در ایران حنا را برای جلوگیری از تعرق دست و پا و رفع بوی بد آنها به کار می‌برند.

حنا در صنعت نیز کاربردهای فراوان دارد. در منبّتکاری و نجّاری از حنا برای رنگ کردن چوبهای سفید و به دست آوردن رنگ زیبای آکاژو استفاده می‌کنند. در برخی ممالک، مانند چین و هند، پشم و چرم را با حنا رنگ می‌کنند.

اما از نظر حکمای طب سنتی حنا «مرکّب‌القوا» و طبعش مایل به سردی است و خواص گوناگونی دارد. ازجمله بینایی و قوای جنسی را تقویت می‌کند، اختلالات سر و دهان و معده و طحال و مجاری ادرار و رحم را برطرف می‌کند و برای پوساندن سنگ کلیه و مثانه مفید است. همچنین تراوش قاعدگی بانوان و ادرار را نیز افزایش می‌دهد.

از ترکیب آرد برگ حنا و برگ گردو ضمادی به دست می‌آید که برای درد بيضه‌ها، درد شقيقه و سردردهای با منشأ باد و بلغم سودمند است. از ترکیب حنا با روغن گل‌سرخ برای التیام زخمهای سر و در ترکیب با قطران و روغن زيتون برای‏ رويانيدن مو بهره می‌گیرند. گرداندن جوشاندۀ آن در دهان نیز زخمهای لثه و دهان را برطرف می‌کند. همچنین ضماد حنا بر كف دست یا پایی که تاول زده یا در حال تاول زدن است باعث بهبود آن و جلوگیری از بروز تاول و آبله می‌شود.

باید توجه داشت که حنا برای حلق و ریه ضرر دارد و برای بانوان باردار ممنوع است. همچنین میزان مجاز مصرف خوراکی آن در هر وعده تا سه گرم و بیش از این خطرناک و کشنده است.