شیرین بیان (سوس)

شيرين‌بيان که در نواحی مختلف ایران آن را «مَهك»، «متکی»، «میجو» و ريشه‌اش را «بيخ ‏مَهك» می‌نامند و در كتابهای طب سنتى آن را «سوس» و ريشه‌اش را «اصل السوس» نامیده‌اند، گياهى است علفى، چندساله (پایا)، داراى تعدادی ساقۀ زیرزمینی و نیز ساقۀ هوايى نسبتاً قطور و برافراشته، به‌طول نیم تا یک متر که ارتفاع آن در محیطهای مساعد به دو متر هم می‌رسد. برگهاى این گیاه مركب از چهار تا هشت جفت برگچه به‌علاوۀ یک برگچۀ انتهایی است از همین رو تعداد برگچه‏هاى شیرین‌بیان همیشه عددی است فرد بین نُه تا هفده. شکل برگها بيضى، كنارۀ آنها صاف و رنگشان میان سبز و خاکى است.

گلهای شیرین‌بیان به‌صورت خوشه‌های مجتمع نامنظم در انتهای ساقۀ گل‌دهنده و به رنگهای زرد، ارغوانی یا بنفش، آبى و سفيد از اواخر بهار تا اوایل تابستان به‌تدریج ظاهر می‌شوند. طول گلها حدود یک تا دو سانتی‌متر است و دُم‌گلی کوتاه دارند. میوۀ شیرین‌بیان به‌شکل غلافی خرمایی‌رنگ به‌طول دو تا چهار سانتی‌متر است که در دو انتها باریک و نسبتاً نوک‌تیز می‌شود و محتوی سه تا شش دانۀ لوبیاشکل به‌رنگ قهوه‌ای یا قهوه‌ای روشن است که پوستی ضخیم دارند.

ريشۀ شیرين‌بیان چوبى است و تا عمق زیادی در زمين فرو مى‏رود و پوستی به‌رنگ قهوه‏اى سير دارد كه در سطح بیرونی آن شیارهایی به رنگ خاکستری مایل به قهوه‌ای دیده می‌شود. این پوست خاصیت دارويى ندارد و می‌بايد قبل از مصرفِ ريشه آن را برداشت. جرم ريشه زرد روشن است که در مرکز تیره‌رنگ‌تر می‌شود. ریشه و ریزوم شیرین‌بیان را پس از استخراج قطعه‌قطعه کرده، به مصارف دارویی می‌رسانند. این قطعات بوی خاصی دارند و طعم آنها عموماً شیرین ولی بسته به زادگاه گیاه متغیّر است. مثلاً نمونه‌های به‌دست‌آمده از جنوب ایتالیا و اسپانیا طعمی ملایم دارند ولی محصولات متعلق به یونان دارای طعمی تلخ هستند. در کتاب معرفت فلاحت اثر دانشمند سدۀ نهم و دهم هجری، عبدالعلی بیرجندی، آمده است: «و اگر اصل سوس را در آب بجوشند و تخم خربزه در آن آغشته کنند و بعد از آن زراعت کنند از کرم محفوظ ماند.»

شيرين‏بيان بومى مناطق معتدل جهان با آب‌وهواى مديترانه‏اى است. گونه‌های آن، به‌طور خودرو در نقاط مختلف جنوب اروپا و همین‌طور آسیا ازجمله ایران و افغانستان در نقاط مرطوب مثل چمنزارها و کنارۀ نهرها می‌روید و پرورش نیز داده می‌شود. بسیاری از زمینهاى کشاورزى در سال آيش از این گياه پوشيده می‌شود. شیرین‌بیان در کشورمان ايران تقريبا در تمام مناطق شمال، شرق، غرب، مركز و جنوب، مانند گرگان، آذربایجان، همدان، کردستان، کرمانشاه، لرستان، فارس، کرمان، بلوچستان، خراسان، دامغان، تهران، کرج و یزد به‌وفور مى‏رويد.

در چين مرسوم است كه ريشه‏هاى گياه شیرین‌بیان را در فصل بهار يا پاييز از خاك درآورده، پس از شستشو و تميز کردن، در آب خالص یا با كمى عسل گرم مى‏كنند تا حدى كه به دست نچسبد و سپس مصرف مى‏كنند. استوارت‏ و ريد در يادداشتهاى خود نوشته‏اند كه شيرين‏بيان پس از جنسینگ از مهمترين و پرخاصيت‏ترين داروهاى چينى است؛ در تمام داروخانه‏ها عرضه مى‏شود و در بسیارى از نسخه‏هاى دارويى به‌عنوان جزء تعديل‏كننده و اصلاح‏كننده وارد مى‏شود. چینی‌ها معتقدند كه شیرین‌بیان جزو داروهاى جوان‏كننده است و اثرش براى مدت مديدى مى‏ماند. از آن به‌عنوان ملیّن سينه، تونيك (نيروبخش) و ضدسمّ قوى، مثلا در مورد مسمومیت ناشی از تاتوره، استفاده می‌کنند. مشاهدات چینی‌ها حاکی از آن است که نوشیدن خیسانده یا جوشاندۀ ريشۀ شیرین‌بیان در نود درصد موارد براى معالجۀ زخمهاى اثنى‏عشر و زخم معده مؤثر بوده است.

ژاپنى‏ها براى بررسی تأثير مصرف گياه شیرین‌بیان در مقايسه با داروهای شيميايى ساخته‌شده از شيرين‏بيان، آزمايشهايى روى حيواناتی كه اختلالات كبدى داشتند انجام دادند و به اين نتيجه رسيدند كه به‌كاربردن تركيبى از هرسه مادۀ عامل گليسيريزين، گليسيرتين و اسید گلیكورونيك (که در این گیاه موجود است) برای رفع ناراحتى‏هاى پوستى بسیار مؤثرتر از آن است كه هريك از این سه ماده جداگانه مصرف شود. در پژوهشی ديگر، ژاپنی‌ها دريافتند كه اگر عصارۀ شيرين‏بيان روى برخى التهابها و تاولهاى پوستى ريخته و ماليده شود، اثرى شبيه كورتيزون دارد؛ با اين تفاوت كه خواص سمّی آن كمتر از كورتيزون است.

در فرانسه معمول است كه براى تسكين سرفه مغز ريشۀ شيرين‏بيان را به ميزان سی تا پنجاه گرم در يك ليتر آب له كرده، به مدت پنج ساعت مى‏گذارند تا خيس بخورد و روزی سه تا چهار فنجان از آن مى‏خورند.

طبیعت شیرین‌بیان ازنظر حکمای طب سنتی گرم و خشک است و خواص آن از این قرارند: تقویت مغز و اعصاب و نیروی جنسی، نرم کردن سینه و رفع خشونت از حلق و حنجره، رفع و کاهش سرفه، آسم، تنگی نفس و اختلالات ریه، برطرف کردن التهاب معده و نفخ، اختلالات کبد، طحال و مثانه، تسکین تشنگی و تبهای کهنه، التیام سوزش ادرار و بواسیر. شیرین‌بیان غلظت اخلاط را متعادل کرده، مواد غیرمفید ترکیب‌شده و رطوبتی را از بدن پاکسازی می‌کند و ادرار و قاعدگی را افزایش می‌دهد.

در فصل بهار اگر چند روز پیاپی روزانه دو گرم از ريشۀ پوست‌گرفتۀ شيرين‏بيان را با یک گرم شكر قهوه‌ای و رازيانه در آب بخيسانند و بخورند، براى رفع سردرد و درد شقيقه، بهبود بینایی، درخشندگی رنگ چهره و رفع نفخ سودمند است. ابن‌سينا معتقد است كه اگر ريشۀ پوست‌گرفتۀ شيرين‏بيان را در آب سكبينج و فراسيون يا در آب پنير بخیسانند و روزانه میل کنند، براى رفع قولنجهاى سرد و ناراحتى‏هاى يادشده، مؤثر است.

چکاندنِ اندکی از دم‏كردۀ شیرین‌بیان در چشم براى رفع زردى چشم و جلای سفيدی آن و بهبود بينايى و همچنین ضماد ريشۀ آن با آب خالص یا با آب بهنگره (که گیاهی است هندی) براى جلوگيرى از ريزش مو سودمند است. ضماد برگ تازۀ شيرين‏بيان براى رفع بوى زير بغل و بوى ميان انگشتان پا بسيار مؤثر است. معمولاً آرد ريشۀ شيرين‏بيان را به‌همراه دیگر دم‏كرده‏هاى مُسهل مى‏خورند. به‌این‌ترتیب، ضمن مطبوع شدن طعم کلی آن، اثر مُسهلى آن دم‏كرده نيز بيشتر و عوارض احتمالى آن نيز برطرف مى‏شود. عصارۀ نسبتاً غليظ ريشۀ شيرين‏بيان كه به «رُبّ السوس» معروف است، در تمام موارد فوق از خيسانده و شربت آن مؤثرتر است.

اشاره به این نکته هم خالی از لطف نیست که ابن‌ماسويه و امين‌الدوله چوب شیرین‌بیان را گرمتر و خشكتر از دیگر اجزاى آن دانسته و برای آن «قوّۀ جاليه و قابضه و محلله» قائل شده و گفته‌اند که آتش برافروخته از این چوب از آتش چوبهای دیگر تندتر است. احتمالاً به همین سبب شيشه‌گران در ايران از روزگاران گذشته کوره‌های ذوب سنگ شيشه را با چوب این گیاه روشن می‌کرده‌اند. محمد بن احمد هم معتقد بوده تخم شیرین‌بیان در خاصیت از دیگر اجزای آن قوی‌تر است. همچنین يوحنا بن سرابيون معتقد بوده که این گیاه را می‌باید به معجون‌ها افزود.

شيرين‏بيان‏ نیز مانند اغلب گیاهان دارویی در کنار خواص متعددش عوارضی دارد؛ ازجمله گفته شده برای کلیه و طحال ضرر دارد. به‌علاوه، پژوهشهای دانشمندان گیاه‌داروشناس نشان داده است که مصرف عصارۀ غليظ ریشۀ شيرين‏بيان که محتوی اسید گليسيرتينيك‏ (Glycyrrhetinic acid) است، هرچند زخمهاى دستگاه گوارش را در جانوران و انسان التیام می‌بخشد، متأسفانه می‌تواند در مچ پا آماس ایجاد کند كه این عارضه جزو نشانه‌های كلاسيك «جمع شدن آب» است و می‌تواند منجر به افزايش فشار خون شود بنابراین براى زنان باردار و مادران شيرده و مبتلایان به بيماريهاى قلبى، بيمارى قند و گلوكوما (آب‌سیاه؛ افزایش فشار درون چشم به‌علت بسته شدن مسیر تخلیۀ مواد) خطرناك است. توصیۀ اهل فن برای تعدیل و اصلاح عوارض شیرین‌بیان مصرف کتیرا و گل سرخ است.