گیاه کاسنی

کاسنی که در منابع و كتابهای طب سنتى با نام‏هاى «هندباء»، «كاسنى تلخ»، «كاسنى وحشى» و «كاسنى صحرايى» از آن نام برده شده، گیاهی است علفی، چندساله (پایا)، به ارتفاع نیم تا یک متر که در شرایط پرورشی مناسب از این بیشتر هم رشد می‌کند. برگهای کاسنی که در یک طرف کرکدار هستند، در نزدیکی قاعدۀ ساقه عموماً دراز و دارای بریدگی‌های عمیق‌اند ولی در طول ساقه تا به انتهای آن عاری از بریدگی و کوچکتر می‌شوند؛ به‌طوری که انشعابهای ساقه از دور بدون برگ به نظر می‌رسند و این باعث می‌شود گیاه در فصل گلدهی جلوۀ زیباتری داشته باشد.

گلهاى کاسنی به رنگ آبى روشن و در برخی انواع سفید، سوسنی یا صورتی، گلبرگهای آن به‌شکل زبانه‌های مجتمع و دانه‏هاى آن فندقه‌های ریز چهاروجهى است که رنگشان میان کرم و قهوه‌ای و خاكسترى متغیر است. ریشۀ کاسنی عمودی، نسبتاً ضخیم و دراز است. قطر آن دو تا سه سانتی‌متر و درازای آن حدود نیم متر است. پوستۀ ریشۀ کاسنی به رنگ قهوه‌ای ولی رنگ جرم آن روشن است. اگر ریشه، ساقه و برگ تازۀ کاسنی را بشکنید یا بخراشید، شیرابه‌ای سفیدرنگ از آن بیرون می‌تراود.

از مشخصات گیاه کاسنی این است که گلهایش در مقابل تابش نور خورشید حالت شکفته و بازشده به خود می‌گیرند در حالی که هنگام غروب آفتاب، شب‌هنگام، یا در هوای مه‌آلود و بارانی، گلبرگهای مجتمع آن به هم نزدیک شده، آن را به صورت ناشکفته جلوه می‌دهند.

کاسنی از روزگاران قدیم در میان ملتهای جهان شناخته شده و مورد استفاده بوده‌است. دانشمندان دوران باستان، نظیر پلین، دیوسکوریدس و جالینوس، کاسنی را مقوّی معده دانسته، شیرۀ آن را برای رفع چشم‌درد و مسمومیتها توصیه می‌کردند. در سده‌های میانی به بعد، پرورش کاسنی به‌عنوان گیاهی زینتی در باغهای سلطنتی به‌سرعت رواج یافت و از آنجا که مردم به خواص دارویی و خوراکی آن آگاه شده بودند استفاده از آن در میان عموم مردم نیز معمول شد و تا امروز هم این گیاه در سبد خوراکی اغلب مردم جهان جایگاه خود را حفظ کرده است.

در منابع طبی کهن کاسنی را به دو نوع برّی و بُستانی تقسیم کرده و نوع برّی آن را «طرخشقوق» نیز نامیده‌اند. اما مطابق رده‌بندی‌های متون امروزین، گیاه کاسنی (جنس chicorium) دو گونۀ معروف دارد: گونه‌ای که بیشتر مصارف دارویی دارد همان کاسنی وحشی است که دربارۀ آن توضیح دادیم و گونۀ دیگر با نام علمی «Cichorium endivia» که به نام کاسنی فرنگی یا کاسنی آندیو شهرت دارد، بیشتر به مصارف غذایی می‌رسد و به‌خصوص در تهیۀ سالاد و خوراک سبزیجات کاربرد دارد. البته کاسنی آندیو نیز خود انواعی دارد که از آن میان دو گونۀ آندیو پیچ (Curly endive) و آندیو سکارول (Escarole) مشهورترند ولی به‌طور کلی گونۀ آندیو دارای برگها و ساقه‌های گوشتی سفید و نرم و در مقایسه با کاسنی وحشی تردتر و آبدارتر است و خواص دارویی آنها نیز ضعیفتر است. در ساقه‏هاى گوشتى و برگهای كاسنى فرنگی یا آنديو آب، پروتئين، هيدراتهای كربن، مواد چرب، کلسیم، فسفر، آهن، سديم، پتاسيم، ويتامین آ، تيامين، ريبوفلاوين، ويتامين ث و نياسين وجود دارد و به همین علت برای تهیۀ سالاد گزینه‌ای مناسب و مغذی به شمار می‌آید.

[تصویر کاسنی آندیو در اینجا اضافه شود.]

كاسنى در اقليمهاى مختلف به‌خصوص در مناطق معتدل دنيا در سايه‌سارهای مرطوب و كم‏نور زمینهای بایر و گاه در حاشیۀ کشتزارها می‌روید و رشد مى‏كند. در بسیاری از مناطق اروپا، آسیای مرکزی و غربی، از هند تا ایران و عراق، همین‌طور شمال آفریقا به‌صورت خودرو و در آمریکای شمالی به حالت نیمه‌وحشی می‌روید. در کشورمان ایران نیز این گیاه تقريباً در اغلب مناطق مى‏رويد؛ از دامنه‏هاى البرز، اطراف تهران و کرج، قزوين و گیلان و آذربایجان گرفته تا خوزستان و فارس و بلوچستان و نواحی کوهستانی خراسان.

براى پرورش کاسنی در شرایط اقلیمی ایران، بهتر است بذر آن را در مناطق معتدل و در فصل بهار كاشت. برگ کاسنی را در تير و مرداد و ريشۀ آن را در مهر و آبان مى‏توان برداشت کرد. زمان برداشت تخم کاسنی هم فصل پاییز است. برگ کاسنی را باید زمانی از ساقه جدا کرد که به رشد کامل خود رسیده باشد؛ در غیر این صورت به میزانی که زودتر چیده شود، به رشد ریشۀ گیاه آسیب وارد می‌شود.

تمام اندامهای گیاه کاسنی، از ریشۀ ضخیم و گوشتدار تا ساقه و برگها و حتی گل و دانۀ آن مورد استفاده است که البته خواص دارویی گونۀ وحشی آن بیشتر است. یکی از کاربردهای ریشۀ کاسنی، علاوه‌بر مصارف دارویی، این است که آن را پس از خشکاندن و آرد کردن، بو می‌دهند و به‌تنهایی یا همراه با قهوه دم کرده، می‌نوشند. این دمنوش که به آن Chicoree cafe می‌‌گویند طعم خوبی دارد ولی طعم و عطر قهوۀ اصیل را نمی‌دهد.

از نظر حکمای طب سنتی طبیعت اجزای کاسنی مختلف است که به جزئیات آن پیشتر اشاره کردیم. به‌طورکلی كاسنى مُسكّن حرارت خون، صفرا و تشنگى و مانع غلبۀ صفرا و خون است. کبد را تقویت کرده، یرقان، استسقا با منشأ گرمی، تهوّع، التهاب معده را کاهش داده، مواد غیرمفید را از کلیه و مجاری ادرار پاکسازی می‌کند. همچنین گرفتگی‌های کبد، طحال، روده و رگهای بدن را باز کرده، پوست را روشن و شفاف می‌کند.

بنابر تجربیات اهل فن، خواص ریشه و برگ کاسنی با شستن آنها کم مى‏شود؛ به همين سبب توصيه کرده‌اند برگ و ریشۀ كاسنى در مصارف گوناگون شسته نشوند و تنها به زدودن خاک و آلودگی‌های آن اکتفا شود و درعوض هنگام مصرف ابتدا آن را صاف و سپس میل كنند. همچنین در نواحی شمال ایران با قرار دادن قسمت گوشتدار ریشۀ کاسنی به مدت هشت تا دوازده ساعت در آب، خیسانده‌ای با طعم تلخ تهیه می‌کنند که پس از صاف کردن به مصرف می‌رسد. این خیسانده خواص مختلفی دارد و ازجمله برای فرو نشاندن تب مالاریا نیز مفید است.

استفادۀ موضعی آب برگ کاسنی، به‌تنهایی يا با سركۀ طبیعی، براى تسکین سردردهاى گرم و صفراوى سودمند است و اگر آب برگ کاسنی را در ترکیب با صندل سرخ و سركۀ طبیعی و گلاب به کار برند، براى مخملك خوب است و اگر آن را با سركۀ طبیعی يا شیرۀ انگور استفاده کنند براى ورمهاى گرم چشم و چشم‌درد سودمند است. همچنین ضماد كوبيدۀ برگ کاسنی براى التیام ورم ملتحمه (غشای نازکی که سطح داخلی پلکها و سفیدی چشم را می‌پوشاند) مفيد است. ضماد آب برگ کاسنی در ترکیب با آرد جو براى تقويت قلب و رفع تپش قلب و آشاميدن آب برگ کاسنی براى تقویت کبد، تسکین حرارت خون و باز كردن گرفتگى‏هاى كبد و طحال و پاكسازی کلیه و مجارى ادرار سودمند است و هرچه تلختر باشد، خواص دارویی آن قوی‌تر است. خوردن برگ کاسنی با سركۀ طبیعی مُسكّن صفرا است و اسهالهاى صفراوى را بند می‌آورد. آشاميدن دم‏كردۀ برگ تازه و گل و تخم و ريشۀ آن به‌تنهايى يا با تخم افتیمون يا سكنجبين براى تبهاى كهنه و استسقا و طحال مفيد است و ضماد آن با آرد جو و سركۀ طبیعی براى ورمها و دردهاى مفاصل و نقرس با منشأ گرمی مفيد است.‏

گفتنی است، افرادی که مبتلا به سرفه هستند باید در مصرف کاسنی احتیاط کنند. برای تعدیل و اصلاح عوارض کاسنی می‌باید آن را با شکر سرخ یا شربت بنفشه به مصرف رساند.