سدر

درخت كُنار، که سِدر از آن به دست می‌آید، درختى است خاردار به بلندى حدود ده متر، با شاخه‏هاى سفيد و برگهاى نوك‏تيز و تخم‏مرغى‌شکل. ميوۀ آن كوچك و خوش‏بو به شكل و اندازۀ میوۀ سنجد و سبزرنگ است که بعد از رسيدن به رنگ زرد و سرخ درمى‏آید. طعم میوۀ کُنار ترش و شيرين (ملس) و معمولاً ترشی آن غالب است ولی برخى از ميوه‏های آن نيز شيرين و خوراكى‌اند. ساييدۀ برگهای كُنار را «سدر» می‌نامند كه در بازار نيز به همین نام عرضه مى‏شود. گاهی به کُنار «سنجد گرجی» گفته‌اند. در زبان عربی به میوۀ کنار «نبق» و به درخت کُنار «شجرة النبق» می‌گویند.

درخت کُنار نواحى گرم را مى‏پسندد و در مناطق شمالی و شرقی آفریقا مانند اتیوپی، همچنین شبه‌جزیرۀ عربستان و فلات ايران تا لبنان انتشار دارد. این درخت در کشورمان ايران در مناطقی از خوزستان، لرستان، فارس، کرمان، بوشهر، هرمزگان و سیستان و بلوچستان به‏طور خودرو مى‏رويد و پرورش نیز داده می‌شود.

کُنار را ازطریق بذر، قلمه و پیوند می‌توان تولید و تکثیر کرد. بهترین فصل برای کشت بذر کنار در مناطق گرمسیری و نیمه‌گرمسیری فصل بهار تا اوایل تابستان است. بذرها را می‌توان مستقیماً در زمین اصلی کاشت یا اینکه نخست در خزانه کاشت و بعداً نشاها را به زمین اصلی منتقل کرد. به‌عنوان پایۀ بذر برای تولید نهال، از گونه‌های مختلف کُنار (کُنار معمولی، کُنار پارسی و کُنار هندی) استفاده می‌کنند. اما رایجترین شیوۀ تکثیر درخت کُنار، استفاده از پیوند جوانه و مناسبترین زمان برای این روش ماه شهریور و مهر است. دست‌کم یک سال زمان لازم است تا ارتفاع تنۀ درخت کنار به حدود یک متر برسد. پس از آنکه درخت به بار نشست می‌توان برگهای آن را جمع کرد و به مصرف رساند.

چوب كُنار سردتر و خشك‏تر از برگ آن است و براى استسقا، زخم و خونريزى روده‏ها و اسهالى كه از ضعف معده ناشى شده باشد، مفيد است. تنقيۀ جوشاندۀ چوب کُنار براى ترمیم جراحت روده‏ها و آرد چوب آن براى زخمهاى با منشأ گرمی مانند زخم آبله مفيد است. سابقاً در ايران مرسوم بود که پوست شاخه‏هاى درخت كُنار را خشك كرده، می‌ساييدند و با نام «آرد كنار» در بازار عرضه مى‏كردند. از آرد كُنار هم مانند مازو در صنعت دباغى استفاده مى‏شده است.

خوردن ریشۀ پختۀ کُنار و نیز آب جوشاندۀ آن بسيار مغذى و مقوّی است به‌طوری که فقرا و جوکیان هند از آن بسیار استفاده می‌کنند. براى اين كار می‌باید در حدود دویست گرم ريشۀ کنار را شست و پاک كرد و پوست آن را خراش داد و در آب ريخت و جوشاند تا عصارۀ ريشه درآيد و رنگ آب كاملاً سرخ شود. آنگاه این مایع سرخ‌رنگ را صاف کرد و نوشید. از دیگر خواص عصارۀ ریشۀ کُنار می‌توان به چاق شدن افراد لاغر و درخشانى رنگ چهره اشاره کرد.

طبیعت میوۀ کُنار سرد و خشک و قابض و طعم آن ترش‌وشیرین است. اشتهاآور و مقوی معده است. آرد آن را كه از ساييدن كُنار رسيدۀ بی‌هسته به دست مى‏آید، با كمى آب مخلوط كرده، با انواع شربتهاى مناسب مى‏نوشند. بوداده و برشتۀ ميوۀ كنار نیز بسیار قابض و براى اسهال و زخم روده‏ها و تبهاى گرم مناسب است. خوردن شيرۀ مغز دانۀ کنار تبهاى گرم خونى و صفراوى را رفع مى‏كند و براى آبله، سرخجه و سرخك سودمند است و عطش را تسكين مى‏دهد. دانۀ پختۀ آن قابض است و ضماد كوبيدۀ آن براى ترمیم شكستگى استخوانها و تقويت آنها مفيد است.

اگر دانۀ کنار را تا حدى كه غليظ شود بپزند و به بدن اطفال بمالند سستى را از اندامهایشان برطرف کرده، باعث چابکی حرکات ایشان می‌شود. ساییدۀ برگ كُنار که سِدر نام دارد یکی از بهترین مواد برای شستن بدن در حمام است. زخمها و چرك بدن را پاک، موى سر و اعصاب را تقویت، شورۀ سر را برطرف کرده، مانع ريزش مو می‌شود. صمغ درخت کُنار نيز شوره و خارش پوست سر را رفع می‌کند. همچنین ضماد برگ کُنار براى نرم كردن ورمهاى گرم مفيد است. برگ تازۀ کُنار جوش و دانه‌های پوستی را برطرف می‌کند. جوشاندۀ برگ کُنار به‌صورت حمام موضعی درد مفاصل را برطرف می‌کند و اگر این جوشانده را در دهان بگردانند و غرغره کنند، خونریزی لثه‌ها و درد گلو را برطرف می‌سازد.