تخم شنبلیله

17 اصطلاحات طبّی قدیم مقوّى رئة الصدر و المعدة
مُبهّی
مُدرّ حيض
مُنضِج
مُحلّل
کاسِر الرّیاح

 
توضیحات

شنبلیله گياه علفی كوتاهی است، يكساله، با برگهاى متناوب مركب و برگچه‌های دندانه‏دار. گلهاى شنبلیله به رنگهاى سفيد، سفيد مايل به زرد و حتى بنفش ديده مى‏شوند. ميوۀ آن به شكل غلاف دراز کوچکی است كه درون آن ده تا بیست دانه یا تخم شنبليله قرار دارد. بهترین زمان برای برداشت میوۀ شنبلیله اوایل تابستان (تیر و مرداد) است. دانه‌های شنبلیله پس از بوجاری از میوه جدا و برای مصرف آماده می‌شود.

منشأ اصلی این گیاه را ایران و نواحی غربی آسیا ذکر کرده‌اند ولی امروزه در مناطق مختلف جهان مانند هند، آسیای صغیر، شمال آفریقا و جنوب اروپا کشت می‌شود. در ایران نیز در بیشتر نواحی هم به‌طور طبیعی می‌روید و هم به‌عنوان سبزی خوراکی کاشته و مصرف می‌شود. هند یکی از تولیدگنندگان عمدۀ شنبلیله در جهان است. بیش از هشتاد درصد تولید شنبلیلۀ هند را استان «راجستان» تأمین می‌کند.

گیاه شنبلیله يك گونۀ زينتى و معطر دارد و یک گونۀ خوراکى كه همان «حُلبه» باشد. گونۀ خوراکی شنبلیله هم مصرف غذایی دارد هم کاربرد دارویی؛ تازه و خشک برگهای آن و آرد دانه‌اش را در پخت غذاها و دمنوش آن را به‌جهت خواص دارویی‌اش به کار می‌برند. اما شهرت آن به سبب کاربردی است که در طبخ یکی از محبوبترین غذاهای سنتی ایران، یعنی قرمه‌سبزی، دارد.

نام این گیاه در زبان فارسی «شَنبلید»، در هندی نو «شَملی»، در سنسکریت «میتهی» و در عربی «حُلبه» است. جالب آنکه نام شنبلیله در زبان چینی هم «هولوپا» (hu-lu-pa) تلفظ می‌شود که بسیار نزدیک به نام عربی آن است. برخی احتمال داده‌اند که این گیاه در دوران حکومت خاندان سونگ بر چین (960-1279) توسط اعراب مسلمان به چین وارد شده باشد. نام انگلیسی شنبلیله (Fenugreek) نیز از واژۀ لاتین Faenu-graecum گرفته شده که جزء نخست آن به معنی یونجه و جزء دومش به معنی یونانی است؛ به‌این‌ترتیب در زبان‌های اروپایی با ریشۀ لاتین شنبلیله را «یونجۀ یونانی» نامیده‌اند.

پژوهشگران بر این باورند که گیاه شنبلیله نخستین بار در غرب آسیا پرورش داده شد. اینکه در آغاز کدام گونۀ وحشی این گیاه را برای کشت و بومی‌سازی انتخاب شد به‌درستی معلوم نیست ولی دانه‌های کربنی‌شدۀ آن در «تل حلال» عراق امروزی و لایه‌های مربوط به عصر مفرغ از شهر لاشیش یافت شده که قدمتش را چهار هزار سال پیش از میلاد برآورد کرده‌اند؛ همچنین در مقبرۀ توتانخامون از فرعون‌های مصر نیز دانه‌های خشکیدۀ شنبلیله پیدا شده است.

سناتور و مورّخ شهیر روم باستان، مارکوس پورکیوس کاتو، مشهور به کاتوی بزرگ، در کتاب خود «درباب کشاورزی» (به لاتین: De agri cultura؛ به انگلیسی: On Farming) که از نخستین آثار نوشته‌شده به زبان لاتین است، شنبلیله را به‌همراه میخک (clover) و ماشک (vetch) جزو گیاهانی فهرست کرده است که برای تغذیۀ دام کشت می‌شده‌اند.

مورّخ و زندگینامه‌نویس یهودی روم باستان، یوسف فلاوی، در کتاب خود به نام «تاریخ جنگهای یهودیان با روم» (The Wars of the Jews) اشاره کرده است که در قرن یکم میلادی مردم شهر جلیل گیاه شنبلیله را به عنوان یکی از خوردنی‌های اصلی خود پرورش می‌داده‌اند. همچنین در یک دستور پخت غذا متعلق به قرن نخست میلادی آمده است که رومی‌ها از شنبلیله برای طعم‌دار کردن اشربۀ خود استفاده می‌کرده‌اند.

طبیعت تخم شنبلیله از نظر طب سنتی گرم و خشک است. این گیاه خواص گوناگونی دارد؛ ازجمله اینکه ریه، معده و قوای جنسی را تقویت و به ترمیم شکستگی استخوان‌ها کمک می‌کند؛ ریزش و شورۀ موی سر را کاهش می‌دهد؛ اختلالات تنفسی مانند آسم و سرفه و تنگی نفس را برطرف می‌کند؛ در علاج بواسیر سودمند است؛ به رفع ورم‌های داخلی ازجمله ورم طحال و دهانۀ رحم کمک می‌کند، لینت‌بخش، ادرارآور، قاعدگی‌آور است و مواد غیرمفید رطوبتی چسبنده را از برخی اندام‌های تنفسی و گوارشی پاک می‌کند؛ قند خون را کنترل می‌کند، باعث شادابی و روشنی پوست می‌شود و به سبب خاصیت بازکنندگی رحم می‌تواند زایمان را آسان کند.

البته با وجود تمام این منافع، تخم شنبلیله عوارض و زیان‌هایی هم دارد. ازجمله برای بیضه‌ها مضر است و در صورت زیاده‌روی می‌تواند باعث سردرد و ترش کردن معده شود ولی خوشبختانه مواد گوناگونی هست که می‌توانند عوارض تخم شنبلیله را تعدیل یا برطرف کنند؛ برای نمونه انیسون، اسفناج، خُرفه، کاسنی، زردک و سکنجبین ترش.