میوه نسترن

نسترن با نام علمی «Rosa canina» (به‌معنی گل سرخ سگ) که در کتابهای طب سنتی از آن با نام «وَرد احمر برّی»، «گل سرخ صحرایی» یا «وَرد الکلب» و از درختش با نام «دلیک» یاد شده، درختچه‌ای است خاردار و کوتاه‌قامت از خانوادۀ گل سرخ به بلندی یک تا پنج متر با شاخه‌های کمانی به رنگ سبز تیره و کبود که در حاشیۀ جنگلها، بیشه‌ها و گودالها یافت می‌شود. خارهای تیز و پراکنده‌اش در ساقه‌های اصلی بزرگ و خمیده با قاعده‌ای پهن و در شاخه‌های گلدار کوچک و پرشمار است. در برخی منابع به آن صفت «غیر مضاعف» داده‌اند که به این معناست که گلبرگهای آن در قیاس با برخی انواع گل سرخ کم‌شمارتر است. در واژه‌نامه‌های کهن «وَرد المضاعف» را گل صدبرگ معنی کرده‌اند و ترکیب «نرگس مضاعف» نیز در ادبیات فارسی سابقه دارد؛ برای نمونه سید حسن غزنوی در قصیده‌ای در مدح بهرام شاه می‌گوید:
برای دیدن او نرگسِ مضاعف را
دو چشم گویی در بوستان چهار شده‌ست

برگهای نسترن پنج تا هفت برگچۀ صاف و کبودرنگ با دندانه‌های اره‌ای نوک‌تیز سربه‌بالا دارند و در رگبرگهای پشت برگچه تارهای غده‌ای وجود دارد. گلهای نسترن به رنگهای گوناگونی مثل سفید، صورتی و سفید مایل به صورتی به قطر دو تا ده سانتی‌متر، گاه منفرد و گاه مجتمع و به‌شکل تاج است. کاسبرگ و گلبرگهای این گیاهان مانند انواع دیگر گل سرخ، بر روی برجستگی کوزه‌ای‌شکلی به نام سینورودون (Cynorrhodon) قرار گرفته که درواقع میوۀ نسترن است که دانه‌ها و مواد دیگر را در خود ذخیره می‌کند و پس از باروری، پوسته‌اش ضخیم و سرخ‌رنگ می‌شود. دیوارۀ داخلی سینورودون الیاف نازک ابریشمینی دارد و فندقه‌های پرشمار بیضوی بسیار سختی را در خود جای داده که دانۀ نسترن‌اند. میوۀ نسترن پس از خشک شدن به رنگ قرمز تیرۀ مایل به قهوه‌ای یا سیاه درمی‌آید. گفتنی است سینورودون واژه‌ای لاتین است که از یونانی باستان وام گرفته شده و از دو جزء «کوئون» (kuon) به معنای سگ و «رودون» (rhodon) به معنای گل سرخ تشکیل شده است.

نسترن جزو گونه‌های وحشی گل سرخ (Rose) است که بومی غرب آسیا، شمال آفریقا و اروپا به شمار می‌آید و انواع مختلف آن در ایران در جنگلهای شمال، منطقۀ ارسباران و ارتفاعات میانی دیگر مناطق به‌صورت خودرو دیده می‌شود. از زیستگاههای این گیاه در کشورمان می‌توان به خراسان، گرگان، مازندران، دامنه‌های البرز، اطراف تهران و درۀ کرج، الموت قزوین، گیلان، اردبیل، آذربایجان، ارومیه، کردستان، کرمانشاه، دامنه‌های دنا، اراک، همدان، لرستان، فارس و کرمان اشاره کرد.

در طول جنگهای عالمگیر اول و دوم، گونه‌های مختلفی از نسترن را در «باغهای پیروزی» کشورهای درگیر جنگ می‌کاشتند و کشت این گیاه هنوز نیز در آن کشورها مرسوم است. باغ پیروزی (Victory Garden) نامی است که در آن دوران به باغچه‌های سبزیجات، میوه و گیاهان دارویی در آمریکا، کانادا، بریتانیا و آلمان داده شده بود که بیشتر در زمینهای شخصی و پارکهای محلات ایجاد می‌شدند و هدف از ایجادشان تأمین بخشی از کمبودهای مواد غذایی و دارویی ناشی از جنگ بود.

مهمترین قسمت مورداستفادۀ نسترن میوۀ آن یا همان قوزۀ سرخ‌رنگ زیر گلبرگها است که پس از خشک شدن سخت می‌شود و رنگ آن از سرخی به قهوه‌ای تیره می‌گراید و آن را سینورودون می‌نامند. گوشت سینورودون ترش‌مزه و ازنظر PH اسیدی است و علاوه‌بر اسیدهایی چون سیتریک و مالیک، کمی قند و تانن و مقدار قابل‌ملاحظه‌ای ویتامین ث (C) دارد. این ویژگیها باعث می‌شود افزون‌بر کاربردهای دارویی در تهیۀ کمپوت و مارمالاد نیز به کار رود.

طبیعت میوۀ نسترن طبق نظر حکمای طب سنتی سرد و خشک است و خاصیت قابض و مدرّ دارد. خوردن آرد میوۀ نسترن خونریزی و به‌خصوص خلطهای خونی ریه و نای را برطرف می‌کند و نوشیدن آن به‌همراه آب علاج انقباضهای غیرارادی معده و اسهالهای سخت به‌ویژه در مبتلایان به سل است. شیاف آن مقوّی رحم است و رطوبتهای رحم را خشک می‌کند. جوشاندۀ آن اختلالات ناشی از کمبود ویتامین ث (C) در بدن ازجمله بیماری اسکوربوت را بهبود می‌بخشد. گوشت میوۀ نسترن به‌سبب خاصیت قابض و مدرّ آن در موارد ورم کلیه‌ها و تسکین دردهای ناشی از سنگ کلیه سودمند است و به‌صورت مربّا مصرف می‌شود. ویژگی مثبت آن این است که هرچند مدرّ است، اثر تحریک‌کننده بر مجاری ادرار ندارد. دم‌کردۀ برگ و گل نسترن نیز برای شستشوی زخمها و جراحتهای پوست و تسکین و التیام سوختگی‌ها به‌کار می‌رود.

الیاف یا تارهای درون میوۀ نسترن اگر به پوست بدن برسد، ایجاد خارش می‌کند ولی درعوض همان‌طور که گیاهشناس فرانسوی قرن نوزدهم آنری کازن (Henri Cazin) در آثارش آورده، به‌علت همین اثر تحریک‌کنندگی که دارد، موجب دفع کرم می‌شود و از همین رو به‌عنوان ضدانگل، به‌خصوص در دفع انگل آسکارید در کودکان، در ترکیب با عسل استفاده می‌شود.

از میوۀ نسترن مربّایی مطبوع می‌پزند که خاصیت قابض و خنك‏كننده دارد و در برخی کشورها مانند آلمان به‌همراه غذا مى‏خورند. به این ترتیب که مقداری میوۀ نسترن را می‌شویند، پوست و الياف و دانه‏هایش را خارج كرده، گوشت آنها را در كمى سركۀ طبیعی مى‏ريزند و زيرورو مى‏كنند تا نرم شود. بعد در هاون سنگى مى‏كوبند و پس از صاف کردن آن را له کرده، با قند یا عسل در هم مى‏آمیزند و به‌طور غیرمستقیم (حمام ماری) حرارت مى‏دهند تا خميری يكنواخت به دست آيد و مى‏گذارند تا سرد شود و سپس به مصرف می‌رسانند.

در منطقۀ ارسباران آذربایجان آش نسترن یا «گیلدیک آشی» غذایی است رایج و محبوب که به‌سبب داشتن پروتئین، انواع ویتامین و فیبرهای گیاهی بسیار مغذّی است. مواد تشکیل‌دهندۀ این آش از این قرار است: میوه یا گلبرگ نسترن، گوشت چرخ‌کرده، نخود و لوبیا، برنج، آلوچۀ هسته‌جدا، لواشک ملس، برگۀ زردآلو، مغز گردوی آسیاب‌شده، گشنیز، تره، جعفری، اسفناج، پیاز، روغن و ادویه. روش پخت این آش مقوّی به‌طور خلاصه از این قرار است: گل نسترن را از سه روز پیش و لوبیا و نخود و لواشک و آلوچه را از شب قبل خیس کنید. پیازها را رنده کرده، ادویه را به آن افزوده، خوب ورز دهید. اکنون گوشت چرخ‌کرده را به این ماده افزوده، از آن گویهای کوچک بسازید. در مرحلۀ بعد برنج را با شش پیمانه آب درون قابلمه ریخته، روی شعله گذاشته، هر زمان به جوش آمد نخود و لوبیاها را نیز به آن اضافه کنید. سپس سبزی آش را در آن ریخته و صبر کنید نیم‌پز شود. اکنون کوفته‌های قلقلی گوشت و سپس برگه و لواشک و آلوچه را بیفزایید و درنهایت گل نسترن را با صافی آبگیری کرده، درون قابلمه بریزید. می‌توان مقداری مغز گردوی آسیاشده نیز به آش افزود و میزان ادویه را بسته به ذائقه کم یا زیاد کرد. پس از جا افتادن آش آن را در ظرفی ریخته، روی آن را با پیازداغ و نعناداغ تزئیین و میل کنید.

برای گل نسترن هم خواص مختلفی در منابع آمده است. ازجمله بویيدن آن مغز و اعصاب و قلب را گرم و تقویت کرده، نزله‌ها و زكام را برطرف می‌کند. ریختن سائيدۀ گلبرگهای نسترن در معجونهای معطّر بوییدنی که در قدیم به نام «لخلخه» و جمع آن «لخالخ» مشهور بود باعث خوش‏بوئى آنها و خاصیت باز کردن گرفتگی‌های مغز و بینی و همین‌طور رفع بادها و مواد غیرمفید رطوبتی ازطریق عطسه می‌شود. همچنین به‌عنوان داروی مالیدنی اگر بر پيشانی گذاشته شود سردرد را تسکین می‌دهد. به‌علاوه، چکاندن عصارۀ آن با روغن زيتون در گوش حشرات موذی رفته به درون آن را خارج کرده، بادها، وزوز و اصوات نامفهومی که گاه در گوش می‌پیچد را تحليل می‌برد. همچنین گرداندن آن در دهان و حلق و گذاشتن آن بر لثه و دندان دردهای لثه و دندان را برطرف می‌کند.

نسترن در کنار خواص و فواید بسیارش خالی از عارضه نیست. باعث سرفه می‌شود و از این لحاظ می‌باید با گل‌قند مصرف شود.

گاهی بر روی ساقه‌ها، شاخه‌ها و برگهای گل نسترن براثر گزش و تخم‌گذاری نوعی حشره با نام علمی «Diplolepis rosae» که در زبان فارسی «زنبور گالزای رُز» نامیده می‌شود، نوعی گال به‌شکل برجستگی کوچکی پوشیده از تارها و رشته‌های سبز مایل به قرمز به‌وجود می‌آید که بِدِگار (Rose bedeguar gall) نام دارد. بررسی‌های به‌عمل‌آمده برروی بِدِگار نشان داده است که اثر مقوّی و برطرف‌کنندۀ عرق در مسلولین دارد و مصرف آن به‌طور همزمان موجب افزایش ادرار و کاهش آلبومین در ادرار می‌شود. برای آن اثر آرام کننده نیز برشمرده‌اند.