بنفشه

خانواده یا تیرۀ بنفشگان (Violaceae) شامل حدود بیست‌وپنج سرده و مجموعاً دربرگیرندۀ هشتصد گونه از گیاهانی است که عموماً علفی هستند و تنها گونه‌های معدودی از آن به‌صورت بوته‌های چوبی یا درختچه دیده می‌شوند. سردۀ بنفشه (Viola) تقریباً نیمی از جمعیت این خانواده را تشکیل می‌دهد که بیشتر در نواحی معتدل نیمکرۀ شمالی پراکندگی دارند. خانوادۀ بنفشه برگهای متناوب و گلهای نرـ‌مادۀ نامنظم به‌صورت منفرد یا مجتمع دارند. هر گل آنها دارای پنج کاسبرگ، پنج گلبرک و پنج پرچم است. از مشخصات آنها این است که یکی از گلبرگهای آنها دنبالچه‌ای دراز یا کیسه‌مانند دارد. مادگی آنها دارای تخمدانی مرکب از سه تا پنج بَرچه، محتوی تعداد زیادی تخمک، و میوۀ آنها پوشینه است.

یکی از اعضای این خانوادۀ بزرگ، بنفشۀ معطّر (Viola odorata) یا «بنفشه وحشى» است که مردم سراسر جهان با خواص دارویی آن از دیر باز آشنا بوده‌اند. از این گیاه در كتابهای طب سنتى معمولاً با نام «بنفسَج» یاد مى‏شود. بنفشۀ معطّر گياهى است وحشى، علفی، چندساله (پایا)، داراى برگهایی که عموماً از محل مشترکی در ناحیۀ یقه می‌رویند. برگهای آن معمولاً به شکل قلب، دارای دمبرگی دراز واقع بر سطح زمین است زیرا این گیاه ساقۀ هوایی ندارد تا برگها بر روی آن سوار باشند. در کنارۀ دمبرگ آن جوانه‌های جانبی ظاهر می‌شود که اغلب گیاهی جداگانه از آنها می‌بالد و با گیاه اصلی در ارتباط است.

گلهاى زیبای این گیاه، منفرد، بسيار معطّر، به رنگ بنفش تيره، به‌ندرت سفید یا گلی است كه در بهار ظاهر مى‏شود. به‌علاوه، در تابستان گلهای عاری از گلبرگ در میان دُمبرگهای آن ظاهر می‌شود که همیشه به حال مخفی در آن باقی می‌ماند.دُم‌گلهای دراز گلهای بنفشه که از میان دُمبرگها نشأت می‌گیرند، پیش از رسیدن به گل حالتی خمیده شبیه به عصا پیدا می‌کنند. میوۀ بنفشه پوشینه، کروی، پوشیده از کُرک و دربرگیرندۀ دانه‌هایی به رنگ زرد با لکۀ سفیدرنگ است. ريشۀ بنفشه دراز و دونده و برخلاف گل آن بدبو است. تقریباً تمام قسمتهای این گیاه، از ریشه و برگ تا گل و تخم، می‌تواند به مصارف دارویی برسد.

بنفشۀ معطّر در جاهای مرطوب و سایه‌دار غالب نواحی معتدل دنيا، خواه دشت‌ها و مراتع، خواه بیشه‌ها و جنگلها یا دامنه‌های کم‌‌ارتفاع، زیر سایۀ درختان و بالای تخته‌سنگها مى‏رويد. در ايران نیز در اغلب نواحى معتدل به‏طور وحشی می‌رويد. در دامنه‏هاى البرز، کرج، كندوان، هرزويل، دامنه‏هاى مرطوب راه عمارلو، كبوترچاك و رودبار دیده شده است. پرورش این گیاه در نواحی مختلف، برای مصارف دارویی یا باغ‌آرایی، باعث پراکندگی بیش از حد گونه‌های آن شده است.

بنفشه را معمولاً اواخر شهریور ماه تا اواسط پاییز می‌کارند و در اواخر زمستان و اوایل بهار گل می‌دهد. از همین رو به بنفشه «گل زیر برف» هم گفته می‌شود. بعضاً ممکن است در حالی که در منطقه‌ای برفها رفته‌رفته آب می‌شوند گلهای زیبای بنفشه را در طبیعت ببینیم که بر زمینه‌ای سفیدرنگ خودنمایی می‌کنند. بنفشه یکی از گلهای محبوب زنبورهای عسل نیز هست و در فصل بهار نوش کافی برای ساخت عسل را برای آنها تأمین می‌کند.

بنفشه جزو گیاهانی است که خواص دارویی آن از روزگاران کهن شناخته‌شده بوده است. دیوسکوریدس معتقد بوده که بنفشه طبع سرد دارد و آن را برای رفع ورم چشم و موارد دیگر مؤثر می‌دانسته است. بقراط و شاگردانش از این گیاه برای درمان استفاده می‌کردند. ایرانیان باستان و اعراب مسلمان نیز با صفات و خواص این گیاه آشنا بوده‌اند.

در هند از بنفشه به‌عنوان افزایندۀ تعریق و كاهندۀ تب استفاده مى‏شود. گل بنفشه را به‌عنوان خلط‌آور و نرم‏كننده (ملیّن) و برای رفع اختلالات صفراوى و ناراحتى‏هاى ریوی به کار مى‏برند و از آن شربتى درست مى‏كنند كه به رفع ناراحتى‏هاى بچه‏ها کمک می‌کند. از ريشۀ بنفشه نیز به‌عنوان تهوّع‏آور استفاده مى‏کنند.

برگ بنفشه نیز اثر نرم‌کننده دارد و از آن لوسیونهایی تهیه می‌شود که برای رفع ورم چشم و التهاب اندامهای خارجی سودمند است. همچنین برای رفع تحریکات روده به‌صورت تنقیه مورد استفاده قرار می‌گیرد. ریشۀ بنفشه دارای اثر تهوّع‌آور است. اسانس گل بنفشه در صنایع رنگسازی و عطرسازی پرکاربرد و حائز اهمیت بسیار است.

طبيعت بنفشه از نظر حكماى طب سنتى سرد و مرطوب است و درباب خواص آن معتقدند كه مُسهل صفرا است و عطش، حدّت خون، تبهاى گرم و تپش قلب را تسكين مى‏دهد. در اين موارد اگر با ماءالشعير و آلو خورده شود، اثر آن بيشتر است. همچنین خوردن دم‏كردۀ آن و ريختن و ماليدن و ضماد کردن آن روى اندامهای بدن براى نزله، زكام، سرفه و سرماخوردگى، ناراحتى‏هاى معده و كبد و طحال و درد كليه سودمند است. ريختن چند قطره از دم‏كردۀ بنفشه در بينى براى باز كردن راه تنفس و رفع خشونت سينه مفید است. اگر دم‏كردۀ آن را با گل بابونه روى سر بريزند، سردرد را برطرف مى‏كند و حرارت را فرو می‌نشاند و به‌قولی برای سرفه و یبوست مغز سودمند است. همچنین گفته شده سائيدۀ بنفشه با شيرخشت و شكر قهوه‌ای مُسهل سريع است و معجون آن با شيرۀ گل‌قند برای تبها بسیار مفید.

بنفشه نیز مانند دیگر گیاهان دارویی خالی از عوارض نیست. بوييدن گل تازۀ بنفشه خواب‏آور است. زیاده‌روی در خوردن آن موجب ضعف و باعث سنگينى معده، آشفتگى حال و تهوّع مى‏شود و در مورد تبهای با منشأ گرمی ایجاد التهاب می‌کند. در اين قبيل موارد برای تعدیل و اصلاح آن می‌توان از انيسون استفاده کرد. همچنین برخی حکما بوییدن بنفشه را موجب زکام و مصلح آن را مرزنجوش و خیری می‌دانند. نیلوفر و برگ گل خبازی و گل گاوزبان در خواص بدل بنفشه‌اند.